—¿Quién ye'l meyor d'ente los que me siguen?
—Yo, maestru, yo soi'l to más fiel discípulu —contestó unu.
—Naide —dixo otru.
—Non —retrucó'l maestru—. El meyor siguidor míu ye la mio solombra: siempre detrás, camina onde yo camino, observa lo que yo observo y ye lo que yo soi... un segundu depués de que yo lo seya.
Pero la solombra del maestru nunca nun será'l maestru: namás pue siguilu.
Nun día como hoi, unu más nesti estáu permanente de mentira política, ente reflexones electorales d'a media perrona y declaraciones prefabricaes en think-tanks a sueldu, paezme sano re-lleer les pallabres d'otros políticos asturianos, yá muertos y escaecíos, qu'entendieron el so llabor pol país (con estes lletres) d'una miente valiente, pero igual de muerta y escaecía.
Porque, anque paeza mentira imaxinales nes llingües de los más "cabezaleros políticos" que pisen la Xunta Xeneral de nueso, eses nes que namás paez vivir la mediocridá y la sordera, dixéronse:
9 de mayu de 1808. Sesión de la Xunta Xeneral asturiana. En viendo la postura de dellos miembros del conceyu énte la invasión francesa, Joaquín de Navia Osorio, Marqués de Santa Cruz, llevántase y glaya esti discursu:
“—La tierra que pisamos quisiera yo se abriese en este instante y nos
tragase a todos para que sepultase en sus entrañas tanta pusilanimidad y
cobardía. Quédense en su abyección y en su egoísmo los que se resignen a
ofrecer sus cuellos a las argollas a que les remachará el usurpador,
pero yo marcharé solo a encotrar sus legiones al confín de Pajares con
un fusil, cuya bayoneta clavaré al primero que intente poner en él su
planta. Me matarán y pasarán sobre mi cadáver, si no lo hiciesen
pedazos; más la posteridad sabrá que hubo un astur leal y bizarro que
murió resistiendo solo la invasión de este noble suelo".
A lo que respuende emocionáu l'alférez de navíu Manuel Miranda Gayoso:
“—Yo no tengo la dicha de haber nacido en Asturias,
pero hijo adoptivo de tan noble país, seguiré al ilustrado y esforzado
patricio, Marqués de Santa Cruz. No morirá solo, no: moriremos los dos,
peleando en Pajares o en Arbás".
Don Xuan, convidástime a cenar, y equí toi. —Don Giovanni (W. A. Mozart / L. Da Ponte). Actu II.
El güercu llega puntual a la cita. El suelu del Campoamor casca y abre ente fueu, enllenando'l teatru d'una fumareda d'arrecendor sulfurosu. Con un glayíu espantible, Don Xuan cai a los infiernos una función más. Atrás dexa la so vida rellumante, la fuercia de la so mocedá, l'amor de milenta muyeres, bailles, bébores y amarraces a muerte al riscar. Tres d'él, el fulgor d'una partitura inmortal. Ver y sentir el Don Giovanni ye siempre enfrentase a la obra d'una intelixencia artística sobrehumana. Un Mozart maduru —giocosu y gayoleru nun segundu, terrible y tráxicu al siguiente— , texe nesta obra, como a cuentu risa, dellos de los momentos más granibles d'ente les sos composiciones (o, lo que ye lo mesmo, dellos de los momentos más cimeros de la música tonal y de la historia del arte humanu).
Na pasada temporada d'opera la OSPA tuvo al altor, el tenor Antonio Lozano rellumó como Don Ottavio y foi una sorpresa prestosa ver a Héctor Braga cola so mandolina virtuosa nel Deh vieni alla finestra. Pero'l que triunfa daveres ye, siempre, Mozart. El so gran ésitu en Don Giovanni ye l'ambigüedá cola que trata la vida'l personaxe. Xunto a aries picardioses y de comedia melguera, l'últimu actu, nel que la estatua del Commendatore ruempe a falar y a movese ente una música apavoriante, ye terroríficu. Yéralo nel sieglu XVIII y yelo entá anguaño. El mieu que guarden eses notes lléganos bien claru, como una amenaza esistencial: nun importa lo mozu o moza que seyas, lo bien o mal que vivas; lo único seguro na to vida ye que, a la fin, espera la nada.
L'inglés Edward Elgar foi unu de los últimos músicos románticos y unu de los últimos compositores tonales que vieron l'escomienzu del sieglu XX. Per un tiempu depués de la so muerte, na metá l'espoxigue de l'atonalidá, la so obra escaecióse. Durante esos años, consideráronlu un compositor menor, anacrónicu. Vieyu, demasiao románticu pa la dómina de les máquines d'aceru y l'espresionismu. La vagamar de les modes culturales nun yera dalgo nuevo na historia de la música: el mesmísimu Johann Sebastian Bach tuvo cuasi 100 años n'escayencia y la so Pasión de San Matéu nun volvió a sonar dende 1736 hasta que Mendelssohn la rescatara nel 1829. Naide nun tuvo interés n'interpretala nesi furacu d'años.
Güei, tres el furacán esperimental atonal, la música d'Elgar queda vindicada dafechu. De la so mano salieron composiciones que namás podemos axetivar d'inmortales, mandándose d'un estilu delicáu y elegante, pintáu con unos paisaxes silentes y señardosos que, pembaxo, fierven d'emociones. Nes últimes selmanes del iviernu, colos castañeos desnudos y la ñeve llambiendo los montes —muncho enantes d'esti mayu verde de vida—, ye pa mi cuasi un ritu añal l'echar unes hores sintiendo les sos maraviyoses Variaciones Enigma. Música programática, pero astrauta y non figurativa, caúna de les variaciones xuega a ser un retratu de les amistaes del compositor. Una semeya musical de los sentimientos d'Elgar hacia les persones coles compartió la vida, plantegada como testamentu vital: el retratu de la so buelga na so esistencia.
El tema de la variación IX, Nimrod, —que, como informa la partitura, quier dibuxar una de les charres filosófiques ente'l compositor y el so amigu Jaeger, mientres pasien per una viesca n'iviernu—, aseméyase a una brisa nun crescendo constante que ruempe como una fola, como una rayada de sol seroñu ente la ñube. La versión de Daniel Barenboim, qu'equí apurro, entiende dafechu l'amor qu'escuende la partitura. Entiende que Nimrod ye, a cencielles, un instante musical máxicu, un momentu artísticu cimeru. Paga la pena parar el mundu, zarrar los güeyos y sentir:
Edward Elgar - Nimrod De les 'Variaciones Enigma' (1898-1899) Daniel Barenboim y la Orquesta Sinfónica de Chicago
Les Variaciones Enigma son, como alvierte'l so nome, una cosadiella musical. Con too, l'Enigma tapecíu na partitura, el Tema musical dende'l que se desenrrollen les sos variaciones, nunca nun se descubrió. Yo creo, como dalgunos estudiosos apunten, que'l trucu ta en que'l tema nunca nun apaez nes variaciones. La música que fizo Elgar nelles cíncase nel Tema, pero nunca nun lu usa. El Tema esistiría, asina, sólo como pantasma, como vacíu. La nada que dexa l'ausencia del Tema ye lo que mueve y da aliendu a les Variaciones. El propiu compositor paez afalanos a esta idea:
"Nun voi esplicar l'Enigma —ye "xíriga tapecío" y ha dexase ensin resolver— y, avísovos que la conexón ente les Variaciones y el Tema alcuéntrase les más veces na testura más sele; ye más, per ente y percima tola coleición "cuerre" otru tema estremáu y más grande, pero esti nun se toca... Asina que'l Tema principal nunca nun apaez, talamente como en dalgunes de les obres de teatru modernes... nes que'l personaxe principal nunca nun ta n'escena." - Edward Elgar
Ye un conceutu clarividente. La música alrodiu la nada, como la esistencia en metá de la non-esistencia.
• • • •
Dicía Mark Twain que nun-y tenía mieu a la
muerte, a la non-esistencia, porque yá tuviera muertu per millones y millones d'años enantes de ñacer, y nun sufriera'l menor problema por ello. Na entrada anterior, víemos el tamañu del universu —o meyor, del multiversu— y estelábemos énte la cantidá y la enormidá de los oxetos qu'hai nél. Sicasí, dexábemos en papu —adré— el so principal componente, eso qu'enllena la enorme mayoría del so espaciu y el so tiempu: el vacíu. Los noyos y supernoyos de galaxes tán separtaos per vacíos xigantescos que los superen en tamañu billones de veces. Solu, el Supervacíu Eridanu yá tien un diámetru aprosimáu de 500 millones d'años/lluz.
Amás, esti vacíu universal aumenta'l so tamañu en millones d'años lluz cada segundu terrestre. L'universu ta espandiéndose y los sos oxetos alloñándose por aciu d'una fuercia que remanez del segundu 1 d'esistencia, del Gran Españíu. Pero les teoríes de cuerdes y membranes d'anguaño yá nun creen qu'esi alloñamientu vaya ser pa siempre, nin que nel Bing Bang la materia surdiere ex nihilo. Por deceleración y gravedá, esti momentu d'espurrimientu del espaciu y la materia finará nel futuru. Si llanzamos contra'l cielu una xiga con un gomeru, xusto de mou perpendicular al suelu, va llegar un momentu del so vuelu nel que la fuercia d'aceleración de la xiga amenorgue hasta igualase cola fuercia de la gravedá. Tres d'esi momentu, la fuercia gravitacional impónse y la xiga cai al suelu. Del mesmu mou, delles teoríes amuesen que la materia del universu podría llegar a esi "momentu d'estabilidá" pa, darréu, entamar el procesu inversu d'axuntamientu. Los oxetos diríen entós averándose unos a otros, por gravedá, hasta que tola materia del universu tea xunto otra vez nel mesmu puntu, faciendo un Big Crunch (Gran Estrapallamientu) que llevaría a un nuevu Big Bang y a un nuevu entamu d'esti procesu cíclicu. L'universu, entós, podría ser una burbuya n'espansión y contraición cícliques: una riestra d'universos que ñacen y muerren nun llatir infinitu. El Retornu Eternu. L'alternativa ye una espansión y dixebra igual d'infinita.
Contando materia escuro, antimateria y calculando les probabilidaes de membranes multidimensionales, vese que la densidá de la mayoría l'universu ye cercana a 0.
Pero non sólo l'espaciu llenda la esistencia, tamién lo fai'l tiempu: el Bing Bang foi hai 14 mil millones d'años, aprosimadamente; la Tierra esiste dende hai 4,57 mil millones d'años; la vida esiste na tierra dende hai mil millones d'años; los homo empecipiaron a asemeyase a lo que somos güei hai namás 200.000 años; el dolmen del Monte Areo tien, a lo más, 5.000 años.
La duración media de la vida d'un ser humanu na Tierra ye, na nuestra dómina, de 66 años y mediu. Dientro de 200.000 años, por evolución ñatural, l'homo sapiens yá nun va esistir. El Sol va morrer en 5 billones d'años. La nuestra esistencia ye, entós, un asocedíu minúsculu ente les llendes d'una nada cuasi infinita.
Les nuestres allegríes y tristures son un instante tan pequeñu na historia universal, que nun podemos entendelu. Les bacteries viven de 20 minutos a unes poques hores y, nesi tiempu, aliméntense, desplácense y reprodúcense. En comparanza cola nuestra vida, la de so ye nada. Pero, si tuvieren la capacidá de percibir el tiempu, viviríen esos instantes, esos nanosegundos, cola mesma intensidá que nós vivimos los nuestros ciclos marcaos al debalu pol xirar de determinaes estrelles y planetes.
• • • •
La última composición d'Edward Elgar enantes de morrer foi'l Conciertu de Violoncelloen Mi Menor, Op. 85. En 1919, cuando'l compositor esconsonó depués d'una operación, lo primero que fexo foi pidir llápiz y papel pa trescribir la melodía que se-y revelara nel pozu solombriegu de l'anestesia. Yera'l tema del primer movimientu del Conciertu. Tres les ferides de la Primer Guerra Mundial, Elgar quixo escribilu como una reflexón sobre la muerte y la mortalidá. El motivu principal de la obra ye, pal autor, la desapaición final y lo feble, momentáneo, de toa belleza y mocedá.
La obra nun gustó nel estrenu. Criticáronla por ser demasiao tráxica pa ser d'Elgar, famosu pola so elegancia. Pero, n'opinión del compositor, el problema foi que'l primer cellista que s'enfrentara a ella nun foi a entender la partitura y la so interpretación nun tuvo al altor. Per munchos años, el Conciertu diba escaecese.
Tuvo una resurreición rellumante, sicasí, tiempu depués. La cellista Jacqueline du Pré apaeció na escena clásica mundial como un rellámpagu de virtuosismu, sensibilidá y mocedá. El so pendón interpretativu, dende l'entamu, foi'l Conciertu d'Elgar, pal que grabara les meyores versiones —consideraes güei "definitives" y "inmortales"— a los 20 años, cola direición de Barbirolli o'l so mozu daquella, Barenboim. Nel entamu del sieglu XXI, depués de la versión de Du Pré, el Conciertu d'Elgar ye una pieza básica nel repertoriu de cualquier concertista de violoncello mundial. Y ye que Du Pré trespasó les muries de dificultá téunica que tenía la obra, pa concentrase na so emoción tapecida.
Pero, como si tuviera ciguada pol destín del Conciertu, la moza vieno a personificar el so argumentu. En 1973, con 28 años, nel cumal de la so carrera y siendo la cellista viva más renomada, diagnosticáron-y esclerosis múltiple. Esi mesmu añu, el dañu físicu torgó-y yá volver a tocar el cello. Morrió a los 42, cumpliendo la profecía del Conciertu d'Elgar.
Años depués, esistiría una nueva vida n'otres resurreiciones. Pero esa ye otra historia (1 y 2)...
Col tiempu, tolos mares van secase y tolos montes de la tierra van volver al polvu. Tola nuestra historia, les nuestres llingües, les nuestres guerres y amores... Don Giovanni, Nimrod, el Conciertu de Violoncello y el recuerdu de Du Pré... Too comparte'l mesmu destín: desapaecer dafechu nel escaezu, fundise na nada.
Tenemos un momentu minúsculu. El Conciertu de Cello d'Edward Elgar recuérdanos en qué hemos gastalu. Nesta sociedá egocéntrica y aturullada, nesti sistema qu'usa'l nuestru tiempu y los nuestros enfotos como combustible d'una gran máquina económica, la mirada contra la nada valnos pa relativizar el so poder sobre nós.
La música d'Elgar calla'l ruíu y sana l'alma. Afuxir de la máquina y echar 45 minutos de la nuestra esistencia nel so Conciertu de Cello ye, daveres, aprovechar el momentu.
Poro, lo qu'equí t'apurro ye un suerbu d'esistencia. Tástialu:
Edward Elgar - Conciertu pa Violoncello en Mi menor Op. 85 Jacqueline du Pré: Cello Direición: Daniel Barenboim
(1) El cantar col que terminaba "Ex Nihilo" ta fechu, claro, de la versión de Jacqueline DuPré y Daniel Barenboim del Conciertu de Cello Op. 85 d'Edward Elgar.
(2) L'instrumentu Stradivarius col que Du Pré grabó'l Conciertu siguió faciéndolu sonar, munchos años depués de la enfermedá de la so ama. Güei, Yo-Yo Ma usa esi mesmu violoncello nes sos interpretaciones del conciertu.
Pa festexar el ñacimientu de la primer rede social n'asturianu n'Internet, estrenamos nesti blogue una estaya cola que, en realidá, yá llevamos rabilando dende l'entamu: la memética n'asturianu.
Una definición cenciella de meme pue ser: unidá mínima de conteníos culturales (idees o símbolos) que se tresmiten ente persones dientro les cultures. El memeye a una cultura lo que'l xen al organismu. La tresmisión de los memes respuende a lleis d'ésitu filoxenéticu y, cuando un meme guaña na cultura, espárdese como un espuni (1) de mou xeométricu, llegando a la mayoría de les persones nella.
Anque ye un términu que surde de Richard Dawkins y demás popes de la Teoría Sintética de la Evolución —sí, esa que tracamundia la seleición ñatural darwiniana col panxenetismu— pa esplicar la tresmisión y el cambéu cultural nes sociedaes humanes dende un puntu de vista positivista-evolutivu, en realidá la cuestión yá s'esplicara cuantayá y muncho meyor dende l'antropoloxía y, sobre too, dende l'estudiu de les revoluciones científiques y los paradigmes culturales empobináu por Thomas Khun. Pero esa ye otra historia.
Na sociedá d'anguaño, dominada dafechu poles canales d'información, los memes algamen una importancia central. Alcontrámoslos perdayuri. Nes modes musicales, lliteraries, etétiques y de vistíu; nos eslóganes y les idees polítiques; nes formes de falar, espresiones y tonemes; etc. Na rede Internet la importancia de los memes ye ablucante. Cuasi tolos conteníos d'ociu qu'atopamos nella puen considerase memes. Dende'l Rapaz de Star Wars al Rick Roll al Chuck Norris al Señoras del Facebook al Chatroulette d'esti añu. Si vos alcordáis del Dancing Baby ye que yá sois güelinos o güelines nesto. N'Internet, el meme fítase cuasi siempre nel humor o la sorpresa, tresformáu a la mínima espresión y fechu d'iconismu inmediatu. Podríemos falar de micromemes. La so influyencia na política, la publicidá y, sobre manera, nel arte d'anguaño yá ye imparable.
La campaña Doi la cara pola Oficialidá foi'l primer proyeutu asturianu d'aición social qu'entendió y remanó curioso esti conceutu y les sos posibilidaes d'espoxigue comunitariu. La prueba de la so capacidá nesti sen tenémosla nel surdimientu autónomu d'otros memes al so rodiu. Na nuestra bloguesfera, podemos allugar bonos xeneradores de memes en González y Gonzálezy, con menos puxu —porque'l meme tien de caltriar na comunidá pa esistir daveres— na estaya Diccioesfoyaza de La Esfoyaza y nes Olivinesde Vicente García Oliva.
Dende esti blogue yá xeneremos dellos en videu, cartelu o semeya y, col surdimientu de Ximiélga.me y les nueves posibilidaes qu'ufierta a la interaición dixital n'asturianu, pétanos abrir esta nueva estaya —muncho menos seria— na que folgar dacuando con esti arte pop. Nun mos lo tengáis mui en cuenta ;)
(1) La espresión asturiana "como un espuni" (por dir rápido, salir escopetáu, a tou meter, etc.) ye un meme llingüísticu y un casu claru d'espardimientu meméticu ñatural. La espresión ñaz na dómina del programa soviéticu espacial Sputnik (qu'en rusu significa "collaciu de viaxe", "compañeru"), satélite puestu n'órbita en 1957. Nun ye un casu solitariu na fala, lo mesmo pue dicise del playu "a ver la ballena" o de munches espresiones del asturianu urbanu.
Ayeri celebróse en Ciañu la segunda xunta de blogueros y blogueres en llingua asturiana, una prestosa oportunidá pa falar sobre les posibilidaes y futuru d'esti mediu, amás de pone-yos cara y voz —non ensin delles sorpreses— a munchos de los alcuños que remanamos na rede.
Fueron perbones les charres de David Guardado sobre la prehistoria del internet asturianu —nel que la nuestra llingua tuvo presente yá dende'l momentu 0—; l'interesante análisis que fizo Poli Mencía del momentu actual de densenrollu del asturianu nes comunidaes online, dende la comparanza con otres comunidaes llingüístiques vecines; les posibilidaes que mos aprendió Mikel de González y González y Softastur en Ximiélgame, proyectu que promete ser el nuevu gran reblagón que dea la nuestra rede al axuntar toles formes de comunicación n'internet nun prestosu entornu comunitariu; y la comparativa qu'apurrió Marcos de TaPaPonga d'ente les plataformes blogueres esistentes, que fai que mos planteguemos un cambéu futuru.
Paezme ilusionante la capacidá de movilización y visibilización qu'amuesa'l nuestru mundín dacuando, pero mas tovía si esta surde, como'l II Sidra&Blogues, d'un mou desinteresáu, autónomu y solidariu. La mio norabona y l'agradecimientu mas candial a la perbona organización de Ricardo Candás (La Esfoyaza) y Tin Seoane (Trayasgaya); a Eloy Antuña, el Conceyu de Llangréu y los responsables del Serviciu de Normalización Llingüística na Casa los Alberti de Ciañu; al coleutivu Softastury LoCo Team d'Asturies; a Xareos! Xestión Cultural y los responsables de la prestosa revista Formientu; a los músicos de la Escuela de Música Tradicional de la A. P. A. del Conservatoriu Valle del Nalón; a El Xanu'l Caborniu y González y González polos sos permerecíos premios; a los blogueros y blogueres qu'ellí aconceyemos, y a les persones qu'apurrieron un votu a esti blogue. Aceutémoslu con humildá —sabiendo que ye un brinde y una celebración que la comunidá bloguera se fai a sigo mesma— y con enfotu pa siguir puxando pola espresión na nuestra llingua na rede.
De les charres d'en chigre quedámonos cola propuesta d'un futuru Premiu al Meyor Trolléu del Añu (toos sabemos quién lu diba ganar esti), col esmolecimientu compartíu sobre la llibertá d'espresión na rede y les nueves llexislaciones coercitives, cola anéudota xenial que mos contó David Guardado sobre una radio n'alemán nun pueblu de la Cuenca (afálote a escribíla de mou lliterariu dalgún día, David) y col gustu d'afayamos ente collacios, dalgunos de vieyo y munchos de nuevo.
Si dalgo rescampla nun día asina, ye qu'en 2010 l'asturianu vive na rede cola mesma naturalidá qu'esiste en cualquier estaya de la nuestra sociedá: con puxu, calidá, arguyu y futuru. Que siga diendo a más. ¡Vémonos nos prósimos Sidra&Blogues!
Una de les definiciones d'evolución que más me presten, por cruda y lliteral, ye la que propón que: "Evolución ye'l procesu pel que la materia algama conciencia de sigo mesma".
Y ha entendese que la materia funciona esencialmente igual en tol universu. Les mesmes fuercies que faen que los átomos y les molécules s'axunten, manden nes nebuloses, nos planetes y les estrelles, nos noyos de galaxes y nos quásares. Los furacos prietos de los sos centros tamién se manden d'eses fuercies, hasta la llende mesma de la singularidá. Quiero dicir, que'l nuestru sistema solar y la nuestra Tierra son fechos físicos tan numberosos, y tan naturales a la esistencia mesma de la materia, como los átomos y les molécules: la materia tien l'enclín natural d'axuntase d'eses menes. Miremos onde miremos, acolumbramos que los oxetos más llonxanos tan fechos de la mesma materia que la Tierra y el Sol, vemos que los planetes y les llunes de per ende tienen esencialmente la mesma forma y tan fechos colos mesmos elementos que'l nuestru Sistema Solar —fierro, nitróxenu, carbonu...—. Pa la Física, na Tierra nun hai nada estremao del restu l'universu, como nuna gota d'orbayu nun hai nada estremao del restu gotes. La evolución de la materia, dende l'restallón orixinal, da nes mesmes agrupaciones y formes perdayuri. Poro, los grupos de molécules que son a autorreplicase y a adautase al entornu p'asegurar la so continuidá han ser un estáu natural más de la materia, dalgo percomún nel universu. Esti razonamientu inductivu amuesa que, na inimaxinable y superhumana enormidá espacio-temporal del universu, lo vivoabonda (o, lo que ye lo mesmo, abondó y abondará).
Y sin embargu, nun lo vemos.
La gueta de les razones al nuestru aisllamientu valnos p'acolumbrar non sólo'l nuestru llugar nel tiempu-espaciu, o les sos lleis, sinón pa topar —una vez más, nesta riestra iverniza d'entraes nel blogue— coles llendes del nuestru sistema de conocimientu. Xuguemos un poco, entós, a l'astrofísica-ficción:
I - De formigues y autopistes
Somos seres adautaos a unes condiciones espacio-temporales mui determinaes: les de la Tierra nesti momentu de la so esistencia. Pescanciar el tamañu del tiempu y del espaciu dende la nuestra burbuya cognitiva, fecha pa pervivir namás unes poques decenes d'años na superficie d'esti planeta, esixe capacidaes d'astraición que nun tenemos. Somos, talamente, como renacuayos enfotaos n'entender, dende'l nuestru bebederu na braña, qué ye la mar. Nun podemos albidrar el tamañu l'universu porque, p'averanos a él, tenemos d'usar unes proporciones tan distintes a les de la nuestra vida, que'l nuestru sistema de conocimientu nun ye a —nun evolucionó pa— remanales o atalantales. Asina y too, fagámoslo:
Anque prestosu, esti viaxe imaxinariu contra les llendes del universu ye imposible. El tiempu col que mos medimos nun esiste fuera de la escala de la nuestra propia esistencia: cuanto más lloñe miramos, más atrás nel tiempu vemos. La lluz de munches de les estrelles que, nes nueches clares, llega hasta la nuestra retina, failo tres d'un viaxe de cientos y miles d'años. Los telescopios colos qu'acolumbramos l'universu nun sólo miren a lo lloñe, poro, sinón atrás nel tiempu.
El nuestru sistema solar allúgase nun brazu esternu de la galaxa. Cuando miramos hacia'l so centru, viéndola de cantu dende unu de los sos llaterales, contamos 100.000 millones d'estrelles. Creemos que la Vía Lláctea ha tener más de 200.000 millones d'estrelles. Del mesmu mou, los telescopios humanos son a ver unes 100.000 millones de galaxes axuntaes en noyos perdensos (1) —pero, como s'amuesa nel enllace anterior, nin siquiera miremos dende tol diámetru de la Tierra—. La nuestra galaxa espiral ye pequeñina, al comparala coles galaxes xigantes elíptiques o los quasar con cientos de billones d'estrelles caún qu'abonden perdayuri. Estes cifres faen amoriar, pero paga la pena tentar de pescanciales.
L'astrofísicu Frank Drake túvoles en cuenta pa calcular la probabilidá de vida intelixente na nuestra galaxa, entendiéndola namás dende un puntu de vista antropocéntricu —esto ye, ensin albidrar otres formes d'esistencia estremaes de les que conocemos nesti planeta—. Asina, calculó'l númberu de planetes de la Vía Lláctea que podríen abellugar a civilizaciones con capacidaes comunicatives asemeyaes a la humana anguaño, viendo'l porcentaxe d'estrelles que puen tener sistemes planetarios, el porcentaxe de planetes con condiciones físiques asemeyaes a la Tierra, la prevalencia porcentual de la vida nel nuestru sistema solar, el porcentaxe de tiempu nel que pue apaecer una forma intelixente en comparanza col tiempu d'esistencia d'un planeta, el porcentaxe de tiempu en desenrollar una teunoloxía de comunicación interestelar, etc. Según les estimaciones, la ecuación Drake amuesa que, en cualquier momentu, tienen d'haber na Vía Lláctea d'unes 50 a 5.000 civilizaciones con igual o mayor poder de comunicación que l'humanu.
Esti averamientu nun ye más qu'un xuegu, claro, pero val pa entamar a mirar pal espaciu d'otru xeitu. Si imaxinamos que, al igual que'l 100% de los demás fechos físicos del nuestru entornu, la vida ye un estáu normal de la materia nel universu; y que ye normal que los procesos d'evolución de lo vivo dean en seres intelixentes, capaces d'espardir la so actividá fuera del so planeta; podemos usar la escala del astrofísicu soviéticu Nicolai Kardashev pa clasificar estos seres: una civilización de Tipu 1 sería la que paña tola so enerxía dende'l so planeta; una civilización de Tipu 2 sería la que garra enerxía del so sistema solar; una civilización de Tipu 3 sería la que lo fai de dellos sistemes solares; a lo último, una civilización de Tipu 4 sería la que s'esparde per una galaxa dafechu. Pa Kardashev, la teunoloxía humana taría agora nun procesu de cambéu dende un Tipu 0 (la civilización nun paña enerxía del planeta pa salir d'él, equí homo sapiens y pan troglodytes taríen al mesmu nivel) y un Tipu 1 (la teunoloxía permite una aición planetaria). Un porcentaxe de los planetes qu'atopa la ecuación de Drake na Vía Lláctea tendrá que tener, poro, civilizaciones Tipu 2 o superiores, entendiéndoles namás dende un puntu de vista antropocéntricu.
Entra en xuegu, entós, la Paradoxa de Fermi, que bien podemos resumir nuna entruga cenciella: "Si la edá y el tamañu del universu afalen que la vida intelixente ha ser dalgo común nel mesmu... ¿ónde coime tán?". Si tien d'haber seres capaces d'espardir la so actividá acullá les estrelles, ¿por qué nun los vemos? ¿Por qué esta actividá nun ye tan aparente como defende la so probabilidá?
La rempuesta ta nel antropocentrismu.
Afitaos nos razonamientos de Drake surdieron, nel sieglu XX, programes espaciales como'l SETI(Search for Extra-Terrestrial Ingelligence, Busca d'Intelixencia Estraterrestre), entamáu pola NASA en 1971. La idea d'esti programa ye fácil: esclucar les señales del cielu a la gueta de buelgues d'actividá intelixente. Les más de les actividaes del SETI van empobinaes al estudiu de les frecuencies de radio espaciales. Les oreyes teunolóxiques de la Tierra tan sintiendo de contino'l ruíu espacial, a la gueta d'un patrón estremáu, intelixente. Pel momentu, nun atoparon nada.
Pue haber varies razones. En primer llugar, l'anchu de frecuencies pal qu'atienden los humanos ye curtiu, y hai un espectru munchu mayor d'enerxíes ehí fuera pa les que nun se ta atendiendo. El SETI ye un programa antropocéntricu qu'espera atopar señales iguales a les que los humanos emiten dende la metá del sieglu XX. Pero les señales de radio tienen problemes de tresmisión fondos y son una teunoloxía mala pa unviar información a eses distancies. Ye probable, poro, que si esisten civilizaciones intelixentes de Tipu 2, 3 o 4, estes remanen otru tipu de sistemes.
Otru error ye l'esperar atopar un patrón o una señal intelixente "entera", entendible pol ser humanu. Non solo por querer alcontrar un llinguaxe o una lóxica matemática antrópica, sinón por nun atender curioso a les propies formes de comunicación humanes: nes comunicaciones nuestres per Internet, por exemplu, el mensaxe "entendible" namás esiste nos sistemes operativos del ordenador que pide la información y nel ordenador que la manda: si s'interceuta un cachu de la tresmisión ente estos, sólo se tien un ruíu inintelixible. El mensaxe namás se decodifica nel emisor y nel receutor.
Esti problema, l'antropocentrismu na busca d'una vida estraterrestre perintelixente, entiéndese perbién cola metáfora de la formiga y l'autopista: la formiga roxa que traviesa l'A-66 pa llevar comida al so formigueru nun pue saber lo que ye una autopista. Nun pue pescanciar nin el conceutu nin la forma de l'autopista, nun pue entender la teunoloxía emplegada na so construcción nin les motivaciones tres la so esistencia. Si hai civilizaciones intelixentes, con teunoloxíes capaces d'espardese de mou interestelar, tán tan lloñe de nós como la formiga de l'autopista. Como l'ameba del microscopiu. ¿Qu'interés va tener el ser humanu en comunicase con una formiga o con una ameba? ¿De qué-y va a falar? A tolo más que llegará la so interaición con esos seres será a observalos, guardalos o... a pisalos. Podríemos tar, lliteralmente, en metá una autopista espacial ensin sabelo.
II - Espumeros nel Multiversu
El problema engáfase aínda más si atendemos pa les últimes teoríes de la Física. Unu de los problemes que les teoríes astrofísiques modernes, fitaes na Relatividá Especial d'Einstein, alcuentren nel intentu d'esplicación del universu, ye la so incapacidá pa esplicar curioso'l momentu 0 d'esistencia o'l momentu infinitu de masa —l'instante previu al Big Bang o'l centru de los furacos prietos: la "singularidá"—. Anque funciona perbién, d'un mou cuasi perfeutu, pa prever el funcionamientu de los grandes oxetos nel espaciu-tiempu, la Relatividá Especial tampoco nun ye a axustase a los fenómenos cuántico-mecánicos, a los asocedíos nes partícules más pequeñes de la materia.
Na última década, nel intentu d'atopar una Teoría Unificada de la Física qu'esplique a la vez toos estos aspeutos, ta garrando munchu puxu denomada "Teoría M" (de Membrana). En resume, esta teoría de cuerdes propón que'l nuestru universu ye namás una burbuya momentánea, qu'apaez y desapaez nun océanu de burbuyes: nun multiversu. La Teoría M diz que la materia esistente nel multiversu ye siempre la mesma, pero que camuda de dimensión de mou constante, allugándose en 11 dimensiones estremaes y supersimétriques (pegaes y simultánees unes a otres). Anguaño, cuando miramos a les partícules más pequeñes, a lo cuántico, vemos qu'apaecen y desapaecen partícules que —en teoría— nun puen apaecer y desapaecer de la nada, y nun somos quien a esplicalo. Por simplificalo: La llei de Conservación de la Materia diz que "la materia nin se crea nin se destruye, tresfórmase"; cuando los físicos miren a les partícules más pequeñes ven que la lóxica newtoniana desapaez, dando en fenómenos exóticos que nun cumplen llei tala. La Teoría M ígualo proponiendo que la apaez y desapaez namás nel nuestru mundu cuatridimensional, pero sigue constante nes 11 dimensiones. Diciéndolo a lo xole: si una partícula desapaez d'equí, ye porque apaez n'otra de les 11 dimensiones. Esto tien consecuencies filosófiques graves, que mos llevaríen a otres discusiones —si tolos estaos de la materia esisten de mou simultáneu, toa forma posible de la materia ha esistir en dalguna dimensión... poro, nun multiversu fechu d'un númberu infinitu d'universos, tien d'esistir un universu por cada posibilidá de la materia... poro, hai un universu onde los gochos tienen esnales y onde l'asturianu ye oficial—.
Ensin entrar neses discusiones, interésanos mirar pa les 11 dimensiones de la Teoría M. Les membranes o p-branes que formaríen esti universu son oxetos multidimensionales, qu'esisten al mesmu tiempu en varies dimensiones. Nós somos seres que vivimos en 4 (llargo, ancho, alto-baxo y nel tiempu) y nun podemos entender un mundu con otra configuración, a nun ser con metáfores. Por exemplu, les amebes —que tamién viven nel nuestru mundu cuatridimensional— válennos pa entender como sería un mundu que tuviera namás dos dimensiones espaciales: si ponemos a una ameba nun planu perfeutu imaxinariu, namás va poder movese hacia alantre, hacia atrás o pa los llaos, y nunca hacia arriba o hacia abaxo. Poro, podemos dicir que, nel so universu, nun hai arriba o abaxo. Los seres qu'evolucionaran dende esta ameba fadríenlo por ser quienes a pervivir meyor nesi mundu ensin arriba o abaxo. Nós, entós, podríemos ponenos xusto cabo l'ameba o los sos descendientes, per riba o per baxo d'ellos, y nunca nun sabríen de la nuestra esistencia. Magar que tuvieramos contra ellos, nun seríen a venos, por razones físiques y evolutives. Si nesti universu planu hubiera una civilización d'amebes 2D, y nós llevantáremos una d'elles hacia arriba o hacia abaxo, lo que percebiría'l restu d'amebes sería qu'esa compañera, cenciellamente, desapaez. Talo que les partícules cuántiques nel nuestru.
Nel multiversu de la Teoría M, fechu de membranes multidimensionales, nós somos amebes que namás ven cachinos d'eses membranes. Les posibilidaes de la materia son, asina, muncho mayores de lo que pensábemos.
Pa dalguién como'l qu'escribe, qu'esplica la creencia mítica nos dioses per aciu de razones psico-sociolóxiques y culturales, nun dexa de ser irónico'l remanar cálculos probabilísticos, fechos dende l'astrofísica más atea y dura, sobre la esistencia d'unos seres con teunoloxíes y intelixencies tan alloñaes de la nuestra, que nun podríemos definilos más que como dioses. Del mesmu mou, pa dalguién que defende la non-causalidá de la esistencia, de la materia o de la vida, la posibilidá d'una panspermia, entamada adrede por intelixencies interestelares, tien un puntu de pantasía realista. Y ye que munchos astrobiólogos serios xueguen agora con teoríes exo-xenétiques: ¿y si la vida nun evolucionó naturalmente nel nuestru planeta, sinón que llegó dende fuera? La semiente de la vida, la chispa primixenia de la evolución en forma de proteínes y aminoácidos, bien pudo llegar al planeta al traviés del impactu de meteoros, cometes y radiaciones de materia dende fuera les llendes del Sistema Solar. Anque esto pue suceder de mou autónomu, por evolución y ensin "axentes creyadores", una civilización de Tipu 4 Kadasev bien podría "semar" vida perdayuri la galaxa, arrémente, igual que l'home sema cepes de bacteries. Lo diminuto del nuestru tamañu y lo curtio de la nuestra vida, nesti contestu, asusta.
Pero lo más irónico, cuido, ye qu'esti antropocentrismu, nel averamientu a la busca de vida estraterrestre, ye dalgo mui peligroso pa les especies terrestres dende'l puntu de vista adautativu. L'home, na so inorancia, créyese'l centru y l'oxetu d'esta "Creación". Por eso, el SETI nun sólo escucha señales, sinón que tamién les emite. El ser humanu ta faciendo tolo posible, cola so teunoloxía y inocencia, por facese visible na contorna galáctica: emitimos señales de radio con mensaxes matemáticos, información sobre'l nuestru allugamientu na galaxa, sobre les carauterístiques del nuestru planeta, unviamos semeyes... hasta unviémos allálantrones el nuestru códigu xenéticu. Pero, viendo el nuestru inesistente poder interestelar, igual yera meyor tar calladinos. Les intelixencies superiores son siempre les depredadores: la raposa ye más llista que la pita, l'osu formigueru ye más intelixente que la formiga y l'home ye'l mayor depredador de la Tierra. Si quedemos en que la materia evoluciona de mou asemeyáu en tol universu, y hai posibilidaes de que, per allálantrones, haya intelixencies mayores a la terrestre, entós ye posible qu'eses intelixencies tengan una mayor potencia destructora o una capacidá depredadora mayor. Podríemos ser merucos faciendo señales en metá d'un ñeru de ñerbatos.
Y la verdá que, viendo dalgunes coses equí embaxo colos nuestros conxéneres, a veces pienso que meyor invertíemos les perres nun STI(Busca d'Intelixencia Terrestre).
Sí, la vida ha ser dalgo común pel universu. Asina y too, l'antropocentrismu na so conceición amenorga les sos posibilidaes al argumentu d'Avatar. Hai formes de vida na propia Tierra muncho más alieníxenes que les qu'esperen atopar proyeutos como'l SETI. Arthur C. Clarke y Kubrik en 2001, o'l xenial Tarkovsky en Solyaris, intentaron imaxinar formes de conciencia perestremaes de la humana, pero sólo fueron a aturullar al espectador con monolitos prietos y finales sorrealistes con lluces de colorinos, y hai quien allorió cola idea (2) . Les posibilidaes reales, cuido, son muncho más humildes o muncho más exótiques. ¿Hebo seres gaseosos pañando la enerxía eléctrica del Gran Puntu Roxu de Xúpiter? ¿Son los furacos prietos la boca d'unos merucos cósmicos xigantescos y esfamiaos? ¿Nalarán seres monocelulares pel vacíu de Los Pegollos de la Creación?
Por si acasu, dexáime glayar: ¡yo tuvi equí!
ANEXU
Hai unes melodíes del primer esporpolle del sintetizador, a finales de los 70 y entamos de los 80, que yá de rapacín m'enllenaben de tristura. Pol so calter murniu o pola so perfeición matemática, supongo, gustábenme... pero nun me gustaba sentiles. Sin embargu, col tiempu descubrí qu'estes melodíes tallaran el mio sentíu musical más de lo que camentara. Bon exemplu d'elles ye "Alpha", de Vangelis. Como munchos de los discos fechos con sintetizador la dómina, Albedo 0.39 avieyó mal durante los guitarreros 90, pero llega a los 10 del XXI remocicáu y anováu. Anguaño, estos álbumes vintage entiéndense tan bien como nos 80. La melodía d'Alpha ye simple y futurista, por eso mos llanza contra la soledá del vacíu y les estrelles.
Furacu prietu (asturianu pa "black hole"): Rexón del espaciu de la que nada, nin la lluz, pue escapar. Nel centru de los furacos prietos esiste la singularidá de les teoríes físiques d'anguaño. Stephen Hawking propunxo que los furacos prietos emiten una radiación perpoderosa y que puen ser les antoxanes de "Furacos de Merucu" ("wormholes"), pontes ente dos puntos estremaos del espaciu-tiempu. Anguaño, piénsase qu'hai un furacu prietu nel centru de toles galaxes, atrayendo tola materia d'elles a la singularidá.
Singularidá gravitacional o del espaciu-tiempu: Puntu nel que les cantidaes que s'usen pa midir la gravedá, como la densidá de la materia, son infinites, frayando les lleis del espaciu-tiempu. La singularidá apaez cuando la materia algama densidaes gravitacionales masives, infinites, doblando y esgayando'l continuu espaciu-tiempu. Los Teoremes de la Singularidá de Penrose-Hawking alcuentren que la singularidá pue apaecer nel centru d'una estrella qu'esbarrumbe per sigo mesma, formando un furacu prietu, y que tuvo d'esistir nel momentu previu al Gran Españíu ("Big Bang"). La formulación d'una Teoría de la gravitación y del espaciu-tiempu qu'esplique la singularidá ye güei'l gran desafíu de l'astrofísica.
Noyu de galaxes (asturianu pa "galaxy cluster"): Pensábase qu'estos garrapiellos de galaxes yeren los mayores oxetos xuníos pola gravedá que se conocen nel universu, pero anguaño, descubrióse que los noyos de galaxes formen parte tamién d'otros garrapiellos de de noyos: "supernoyos" (superclusters). El noyu galácticu al más cercanu Grupu Llocal nel que tamos, Virgo, abelluga más de 1500 galaxes. Grupu Llocal y Virgo son un cachín, namás, del Supernoyu Llocal, con millones de galaxes. El númberu total de supernoyos nel universu calcúlase en 10 millones. [Cluster, n'inglés, ye lliteralmente "piñu", "recimu" "garrapiellu" o "conxuntu de munches coses". Escoyemos la forma asturiana "noyu" por tradición lliteraria en TIC y pa sorrayar que lo qu'identifica a esi grupu nun ye que tea fechu de munchos elementos, sinón qu'esos elementos tán xuníos y formen un tou. La forma "Piñu de galaxes" tamién sería bona.]
Antimateria: Nel artículu, fálase de "materia" d'un mou xenéricu y divulgativu, pa referise al tou d'enerxíes, partícules y antipartícules del universu. Estes últimes son iguales a les partícules, pero tienen una carga llétrica inversa, y formen un tipu de materia ximielgu, pero n'espeyu. Unu de los dilemes de l'astrofísica anguaño ye entender por qué nel universu observable paez haber más materia qu'antimateria. Del mesmu mou, esiste otru tipu teóricu de materia y enerxía (la materia y enerxía escuro) que ye indetectable pela banda electromagnética, pero que tien efeutu gravitacional sobre la materia y, en delles teoríes, enllena la mayoría de la masa universal.
El güercu llega puntual a la cita. El suelu del Campoamor casca y abre ente fueu, enllenando'l teatru d'una fumareda d'arrecendor sulfurosu. Con un glayíu espantible, Don Xuan cai a los infiernos una función más. Atrás dexa la so vida rellumante, la fuercia de la so mocedá, l'amor de milenta muyeres, bailles, bébores y amarraces a muerte al riscar. Tres d'él, el fulgor d'una partitura inmortal. Ver y sentir el Don Giovanni ye siempre enfrentase a la obra d'una intelixencia artística sobrehumana. Un Mozart maduru —giocosu y gayoleru nun segundu, terrible y tráxicu al siguiente— , texe nesta obra, como a cuentu risa, dellos de los momentos más granibles d'ente les sos composiciones (o, lo que ye lo mesmo, dellos de los momentos más cimeros de la música tonal y de la historia del arte humanu).
muerte, a la non-esistencia, porque yá tuviera muertu per millones y millones d'años enantes de ñacer, y nun sufriera'l menor problema por ello. Na entrada anterior, víemos el tamañu del universu —o meyor, del multiversu— y estelábemos énte la cantidá y la enormidá de los oxetos qu'hai nél. Sicasí, dexábemos en papu —adré— el so principal componente, eso qu'enllena la enorme mayoría del so espaciu y el so tiempu: el vacíu. Los noyos y supernoyos de galaxes tán separtaos per vacíos xigantescos que los superen en tamañu billones de veces. Solu, el Supervacíu Eridanu yá tien un diámetru aprosimáu de 500 millones d'años/lluz.
iendo un Big Crunch (Gran Estrapallamientu) que llevaría a un nuevu Big Bang y a un nuevu entamu d'esti procesu cíclicu. L'universu, entós, podría ser una burbuya n'espansión y contraición cícliques: una riestra d'universos que ñacen y muerren nun llatir infinitu. El Retornu Eternu. L'alternativa ye una espansión y dixebra igual d'infinita.
al polvu. Tola nuestra historia, les nuestres llingües, les nuestres guerres y amores... Don Giovanni, Nimrod, el Conciertu de Violoncello y el recuerdu de Du Pré... Too comparte'l mesmu destín: desapaecer dafechu nel escaezu, fundise na nada.
Pa festexar el ñacimientu de la primer rede social n'asturianu n'Internet, estrenamos nesti blogue una estaya cola que, en realidá, yá llevamos rabilando dende l'entamu: la memética n'asturianu.
Ayeri celebróse en Ciañu la segunda xunta de blogueros y blogueres en llingua asturiana, una prestosa oportunidá pa falar sobre les posibilidaes y futuru d'esti mediu, amás de pone-yos cara y voz —non ensin delles sorpreses— a munchos de los alcuños que remanamos na rede.
Una de les definiciones d'evolución que más me presten, por cruda y lliteral, ye la que propón que: "Evolución ye'l procesu pel que la materia algama conciencia de sigo mesma".
Esti problema, l'antropocentrismu na busca d'una vida estraterrestre perintelixente, entiéndese perbién cola metáfora de la formiga y l'autopista: la formiga roxa que traviesa l'A-66 pa llevar comida al so formigueru nun pue saber lo que ye una autopista. Nun pue pescanciar nin el conceutu nin la forma de l'autopista, nun pue entender la teunoloxía emplegada na so construcción nin les motivaciones tres la so esistencia. Si hai civilizaciones intelixentes, con teunoloxíes capaces d'espardese de mou interestelar, tán tan lloñe de nós como la formiga de l'autopista. Como l'ameba del microscopiu. ¿Qu'interés va tener el ser humanu en comunicase con una formiga o con una ameba? ¿De qué-y va a falar? A tolo más que llegará la so interaición con esos seres será a observalos, guardalos o... a pisalos. Podríemos tar, lliteralmente, en metá una autopista espacial ensin sabelo.
intentu d'atopar una Teoría Unificada de la Física qu'esplique a la vez toos estos aspeutos, ta garrando munchu puxu denomada "Teoría M" (de Membrana). En resume, esta teoría de cuerdes propón que'l nuestru universu ye namás una burbuya momentánea, qu'apaez y desapaez nun océanu de burbuyes: nun multiversu. La Teoría M diz que la materia esistente nel multiversu ye siempre la mesma, pero que camuda de dimensión de mou constante, allugándose en 11 dimensiones estremaes y supersimétriques (pegaes y simultánees unes a otres). Anguaño, cuando miramos a les partícules más pequeñes, a lo cuántico, vemos qu'apaecen y desapaecen partícules que —en teoría— nun puen apaecer y desapaecer de la nada, y nun somos quien a esplicalo. Por simplificalo: La llei de Conservación de la Materia diz que "la materia nin se crea nin se destruye, tresfórmase"; cuando los físicos miren a les partícules más pequeñes ven que la lóxica newtoniana desapaez, dando en fenómenos exóticos que nun cumplen llei tala. La Teoría M ígualo proponiendo que la apaez y desapaez namás nel nuestru mundu cuatridimensional, pero sigue constante nes 11 dimensiones. Diciéndolo a lo xole: si una partícula desapaez d'equí, ye porque apaez n'otra de les 11 dimensiones. Esto tien consecuencies filosófiques graves, que mos llevaríen a otres discusiones —si tolos estaos de la materia esisten de mou simultáneu, toa forma posible de la materia ha esistir en dalguna dimensión... poro, nun multiversu fechu d'un númberu infinitu d'universos, tien d'esistir un universu por cada posibilidá de la materia... poro, hai un universu onde los gochos tienen esnales y onde l'asturianu ye oficial—.
tengan una mayor potencia destructora o una capacidá depredadora mayor. Podríemos ser merucos faciendo señales en metá d'un ñeru de ñerbatos.
