Apuntes pa un vocabulariu dialeutal diastráticu de fala moza: "Slang" astur - 2

[>>Ver Parte 1]

Como toles fales que viven n'estratos sociales mozos, el léxicu del asturianu urbanu tien capacidá enforma p'anovase y crear términos nuevos, o significaos nuevos pa términos patrimoniales, que son a reponder a realidaes culturales igual de nueves. Poro, ye síntoma de lo vivo d'una llingua'l qu'esta alcuentre les sos propies evoluciones, amás de la importación de léxicu foranu y l'usu de cultismos.

La esistencia del asturianu amestáu, como variedá llingüística qu'apaez nuna situación social de diglosia grave, ye un fenómenu llamador pola so resistencia social. La dialeutoloxía amuesa como esta variedá ye, más qu'una fala de transición ente asturianu y castellanu, un dialeutu social qu'ha esplicase dende conceutos antropolóxicos y sociolóxicos —como'l d'aculturación— pa entender por qué caltién la estructura morfosintáutica del diasistema asturianu d'un mou cuasi perfeutu, ensin interferencies, y, sin embargu, apaecen por demás nel léxicu y la fonoloxía: siempre que los falantes perciben un rasgu llingüísticu como "marcáu socialmente" —por ser propiu de la llingua non-prestixada o B—, camúdenlu polos rasgos llingüísticos de prestixu. Por ello, apaez el "dijíste-ylo" en cuenta "dixíste-ylo" (la pronunciación de la x ta más marcada que l'allugamientu de los pronomes) o'l "de a hecho" por "dafechu" (hipercorreición estrema, nun esiste esa espresión en castellanu); por ello nun ta marcao nomar "piescos" a los de la pescal de casa, pero los del supermercáu son "melocotones", igual que tovía pue dicise que los animales "muerren" pero yá ta marcao dicilo de les persones.

Con too, nes estayes más moces de la nuestra sociedá, que sienten como les que más el pesu de la diglosia, el procesu d'interferencia y sustitución léxica nun tien siempre estes connotaciones. La xíriga moza ye símbolu non sólo de clas social, sinón d'estratu d'edá: conocela y usala ye bono, porque ye un rasgu d'una identidá, moza, dixebrada de los otros grupos sociales. Nesta estaya, el falante nun identifica los términos asturianos como pallabres d'esi sistema llingüísticu, sinón como fala de la xente mozo. Ye por eso que l'asturianu urbanu sigue pervivu nes xeneraciones moces de les nuestres ciudaes y llugares, con un léxicu que rescampla polo xenuino.  Equí va, entós, otru garrapiellu de términos que mozos y moces usen davezu, ensin percibilos como llingüísticamente marcaos:

• cachar: v. 1. Garrar. 2. Detener con sorpresa [a dalguién o dalgo]. Ex: Meca, cacháronlu copiando. (Probablemente, del inglés "to catch" y l'español d'América Central "cachar").

• cachazu, el: sust. 1. Aición y efeutu de cachar. || Meter un cachazu: Cachar [con sorpresa]. Ex: Vaya cachazu que-y metieron cuando taba copiando.

• gansu, -a, -o: ax. 1. Mui grande [una persona, un oxetu]. 2. Maizón [una persona]. Ex: Vaya gansu que ye'l pivot d'esi equipu. || De ganso: Dafechu, enforma, abondo. Ex: Cacháronlos copiando de ganso.

• pinín, -ina, -ino: ax. 1. ax. Persona ensin picardía. 2. Principiante, novatu. 3. Infeliz, inocente. Ex: Esi qué va saber, si ye un pinín.

• picar: v. 1. Envizcar, facer que dalguién tenga gana de facer dalgo. 2. Facer lo posible pa que persones o animales s'enfaden o s'engarren. 3. Facer que dalguién sienta envidia o celos. 4. Facer de rabiar. Ex: Picóse tou polo que-y escribí nel Facebook. 5. Dar golpes nuna puerta o facer sonar un timbre [pa qu'abran]. Ex: A les siete pícote al microlarbi.

• picazu, el: sust. 1. Aición y efeutu de picar o picase. Ex: Vaya picazu que garró cuando vio lo que-y escribí nel Facebook.

• pitu, el: sust. 1. Cigarru. || Echar un pitu: Fumar un cigarru. Ex: ¿Salimos a echar un pitín?

• restallar: v. 1. Tar de fiesta, de folixa. 2. Tar de folixa hasta arreventar. Ex: Esti finde vamos dir a restallar a La Pola. || Tar de restallu: 1. Tar de folixa. 2. Ser guapu o guapa, tener atractivu físicu. Ex: Cuando pones esos pantalones tas de restallu.

• tar fuera (de) bolos: esp. 1. Nun enterase, nun tar al tanto de lo que se diz, de lo que pasa. (Equí tenemos un casu claru d'espresión que la xente usa yá ensin conocer el so raigañu nel deporte tradicional asturianu, munches veces pensando que tán falando en castellanu. Delles busques de Google: 1, 2 y 3).

• tralla, la: sust. 1. Soníu fuerte. 2. Ruíu. 3. Música fuerte. || Meter tralla: Armar xaréu, tocar música a un volume peraltu. Ex: Vaya tralla que metíen los Slayer daquella.

• tralleru, -a, -o: ax. 1. Que mete tralla. 2. Que-y gusta la tralla. Ex: A ella namás-y gusta la música trallera.

• trallu, el: sust. 1. Disparu [fuerte con un balón, en fútbol o otru deporte de pelota].

• trallazu, el: sust. 1. Disparu [mui fuerte con un balón, en fútbol o otru deporte de pelota]. 2. Descarga llétrica. Ex: Dio-y un trallazu por tocar el cable. 3. Mancadura. Ex: Dio-y un trallazu en llombu al garrala  en cuellu.

• tucos, los: sust. 1. Rastes. 2. Pelo [peñao a lo rastafari]. Ex.: Esi de tucos ye amigu míu.

Como siempre, convídovos a qu'apurráis nos comentarios más pallabres y espresiones que conozáis ;)

Ex Nihilo

Pa entender el mundu, fitemos los sos cimientos en conceutos suxetivos —antropocéntricos y, nel nuestru casu, occidentales—, que, esplicándolu dafechu, papemos a ciegues. Miramos al so traviés y yá nun los vemos nin los cuestionamos. Unu d'ellos ye'l principiu de causalidá: como nosotros tenemos intención, dámos-yla al restu de fechos continxentes del universu. Asina, ente dos oxetos ensin conciencia, creamos una xunión —metafísica, porque ye una interpretación determinista del fechu físicu que ta penriba de lo físico— na que too ye causa o efeutu d'una causa. Les coses nun pasen, simplemente, ensin conciencia que xulgue la so relación, sinón que tienen que tener orixe —razón, causa, madre— y un fin nel futuru —efeutu, enfotu, fíu—. D'esti mou, dos átomos nun choquen, sinón qu'unu causa'l movimientu del otru. L'agua nun sólo pinga na nuestra pelleya, sinón que mos mueya. El ser humanu busca'l porqué de les coses, pero escaez que tou porqué ñaz d'él. Al buscalu, créalu. Asina, llega a entrugase cuála ye la causa primera nesta filera de causalidaes (cuando, si dalgo ye lo primero, nun pue tener causa anterior).

Ensin güeyu que ve, nada ye visto. Ensin mitu de causalidá, nada tien causa.

La idea de causalidá ye efeutu d'otru cimientu más fondu y más inconsciente: la conceición llinial del tiempu occidental, na que la historia va siempre hacia alantre. Dambes idees, añeraes nes coraes mesmes de la nuestra ciencia, faenla esbarrumbar cuando mira a lo más pequeño y lo más grande del universu. La Teoría de la Relatividá Especial d'Einstein amuesa que'l caleyar p'alantre nel tiempu ye una sensación suxetiva, que tiempu y espaciu son lo mesmo y que nun hai tiempu universal, sinón "regatos" pelos que l'espaciu resbaria. Ríos nos que la nuestra suxetividá pue viaxar p'alantre y p'atrás, o que puen xelase. Asina mesmo, causa y efeutu nun esisten na estaya cuántica y nin nel caos (que ye la única forma na que esisten los fenómenos: nunca nun tán aisllaos, como quier la física newtoniana, sinón enxertos en millones d'otros fenómenos. La ciencia causal nun pue prever fechos positivos tan normales como los meteorolóxicos).

Estos mitos nun son sólo vezu cultural, hai razones más fonderes escrites nel nuestru organismu. Una manera de decatase d'elles ye entender el fenómenu PHI: Mira los puntinos coloraos d'enriba; son cuatro puntos separtaos, qu'apaecen y desapaecen en distintos tiempos; poco a poco, ceguñen más rápido. Namás hai que camudar el tiempu nesta ecuación pa que'l to celebru cree ehí dalgo nuevo que nun ta ehí, pa que construya una realidá abasada nuna relación ente esos puntinos que, en realidá, nun esiste ensin ti: la perceición d'un oxetu en movimientu. Dende un puntu de vista oxetivu, los cuatro puntinos siguen apaeciendo y desapaeciendo aislladamente nel so sitiu, pero'l to sistema de conocimientu inventa una estructura nueva —una gestalt—que ye, pa ti, verdá dafechu. Muévese.

 Los científicos gestálticos que dieron col PHI atoparon munches más solombres na muria de la cueva platónica. Un bon exemplu nel que rescampla'l nuestru mou d'encadarmar la realidá véolu nel exerciciu d'intentar xunir con cuatro llinies rectes siguíes —ensin alzar enxamás el llápiz de la fueya— los nueve puntos del cuadráu que tienes a la mandrecha. Failo, xuega. Intenta xunilos toos con cuatro rectes ensin mirar la solución (1).

Siempre, cuando mires al cielu, a otra persona o a la televisión. Tolo que ves mándase de la mesma lóxica del fenómenu PHI. Nun hai cuadráu dalu. El puntín nun se mueve. Non, nun hai constelaciones, cielu, nin cuyar (2).

La idea de causalidá tenémosla tan dientro como estes estructures gestáltiques, ye una ferramienta evolutiva básica. Tanto, qu'el nuestru sistema de conocimientu nun funciona ensin ella: cuando nun ve la causa —madre— de dalgo, siente un desequlibriu fonderu y dolorosu que-y pruye iguar pa pervivir. Esi desequilibriu esplica la relixón y la ciencia, l'animismu y la ciencia física. De fechu, son talamente lo mesmo: dende'l principiu, el ser humanu sólo tien un mou de conocer, que pue nomar construcción o destrucción según el contestu.

El que les xeneraciones humanes duren tan poco y el que lo mozo viva cuando lo vieyo muerre fai que tengamos mitos como'l del progresu. En realidá, tola nuestra teunoloxía —que percibimos tan avanzada, sintética, aerodinámica y sofisticada— ye talamente la mesma dende enantes del homo sapiens: quemar coses. Aquel primate antropomorfu qu'empecipió a esfregar rames y paya ente les manes, pa faer el fueu col que tuvo lluz y calor, col que cocinó y mandó sobre enemigos y animales, dió un saltu teunolóxicu qu'entá nun pasemos. Quemando les coses qu'atopemos nel planeta blinquemos de la piedra al bronce y del bronce al fierro. Faciendo fogueres coles coses que pañemos na Tierra tuvimos revoluciones industriales, máquines de vapor, electricidá, aviones y coches. El mesmu instintu dende l'entamu.

Agora sabemos qu'esta zuna, tán esitosa evolutivamente pa la nuestra especie, va matala. Pero nun somos quien a parar. Nun vamos dexar de quemar hasta qu'amburemos la Tierra dafechu, carburu del progresu del nuestru conocimientu. Cuando tea dafechu en caldia, cuando too seyan povises, buscarémos nuevu combustible acullá... o morreremos con ella.

Esti vezu destructor, adautativu y primate, vémoslu non sólo na teunoloxía qu'usamos pa medrar, sinón nel ciernu mesmu del pensamientu científicu. Si-y das a un guaḥe que tea en procesu de descubrir les causes del mundu —5/7 años— un xuguete de mecanismu tapecíu, verás esi instintu apaecer. El pruyimientu primeru ye'l de ximielgalu pa sentir les coses que tien dientro, el d'abrilu como seya, estrapallalu escontra'l suelu pa descubrir los secretos que guarda, les cosiquines de les que ta fechu. Machucar, destruyir y abrir pa conocer. Frayar en milenta cachos y ser quien a axuntalos otra vez. Abrir oricios, castañes, relós.

La máquina más complexa enxamás fecha pola ciencia física ye'l Large Hadron Collider de CERN. Ye un aparatón ablucante, xigantescu, fundíu 175 metros embaxo'l suelu y de 27 quilómetros de circunferencia ente Suiza y Francia. Tolos conocimientos de más altor na Física humana tán nella, dende l'electromagnetismu, a la relatividá especial y la física cuántica. CERN tien los ordenadores más avanzaos, la teunoloxía más nuevo y lo especialistes más péritos trabayando nella. La máquina ta fecha, nin más nin menos, pa dar rempuesta a les entrugues más importantes de la Física anguaño: ¿de qué ta fechu l'universu? ¿qué ye y de qué ta fecha la materia mesmo?

En realidá, el Large Hadron Collider (Gran Colisionador d'Hadrones) ye namás un tubu pel que se llancen, unes escontra otres, partícules de materia a les potencies más violentes que ye quien el ser humanu, pa ver qué pasa. Una máquina fecha pa frañir la materia pa ver qué tien dientro, pa cascala hasta machucala sólo por ver qué enerxíes y que secretos guarda. El Gran Mayu.

Tien la mesma lóxica, la mesma gestalt del guaḥe qu'estrapalla'l coche de xuguete escontra'l suelu y lu fraya pa entender con qué cosiquines ta fechu; la mesma del primate que cabruña piedres pa cutir cáscares y güesos. Y si españa, qu'españe.

Asina, el ser humanu construyó ferramientes pa facer el mundu más afayadizu a la so esistencia. Dalgunos humanos, al velu depués, piensen: "esti mundu ye perafayadizu pa mi, tien sol que me calienta, tien agua que me quita la sede, tien animales que m'alimenten y me visten... ¿quién me lu fizo?". Dicía Douglas Adams qu'eso yera como si un topu mirara pa la so topera embaxo la tierra y pensara: "esti mundu ye perafayadizu pa mi, nun tien lluz que manque los mios güeyos, tien tierra pela que presta furar, tien merucos perllambiones... ¿quién lu fizo asina pa mi?". Estos seres humanos y estos topos, na so curtia vida, nun son a entender que son productos del procesu d'evolución. Ellos nun son causa del universu, sinón efeutu del mesmu.

Y como efeutu de la idea de causalidá, los dioses, lo máxico y lo sobrenatural vienen a tapar los furacos que la ciencia dexa no qu'esplica, a iguar el desequilibriu esistencial. Los dioses de la ñube —y les dances rituales que los seres humanos facíemos pa llamalos— morrieron cuando entendimos los tres estaos del H2O, les presiones de l'atmósfera, los ciclones y los anticiclones. Con too y con ello, el creacionismu ye tovía un mal epidémicu del qu'abondos homes y muyeres tiren pa nun sentir fríu énte la nada de la non-causalidá.

Porque la ciencia mira a los güeyos de la nada: l'universu nun tien causa; la enerxía nin se crea nin se destruye, nin se fai nin se desfai, tresfórmase; el Big Bang ye, lo más seguro, un momentu más nun procesu infinitu de separtación y rexunión de tola materia; l'universu ye cachín pequeñu d'un multiversu infinitu, ensin madre, ensin tiempu, ensin entamu nin fin. Cuando llega a la llende del so conocimientu, la ciencia reconoz la so inorancia y nun inventa seres incognoscibles que la saquen d'esa esmolición esistencial (2).

La lóxica del creyente —el que prefier creer a saber—, del creacionista, ye simple: nun tien postura que dalgo nun tenga causa o entamu, que l'universu surdiere ex nihilo. El ser humanu tien orixe y fin, crea nueves coses y nuevos homes; poro, l'universu mesmu tien que tener madre. Na complexidá sobrehumana del universu, esa ha ser una madre que comparta la idea de causalidá humana, pero que tenga poderes sobrehumanos. Si too tien una causa, un orixe, entós l'universu tien que la tener tamién: un dios.

Asina, el creyente, el creacionista, queda tranquilu. Nun se decata de lo babayo d'esti camientu. Queriendo siguir la llei lóxica —la gestalt inconsciente— de que too tien de tener una causa, inventa dalgo pa da-y sentíu al propiu universu, inventa a dios. Cai nun fenómenu PHI divín. Sicasí, cuando, siguiendo la so llei (que diz que too ha tener una causa), -y entrugues cuála ye la causa y orixe d'esi dios, diráte que dios nun tien causa: dios ye dalgo infinito, ensin madre, ensin tiempu, ensin entamu nin fin. Un ser que tien talamente les mesmes carauterístiques del universu anticreacionista qu'al entamu refugaba (4). 

Yo adico pal abismu y dexo que'l fríu de la nada me xele hasta la cañamina. Pero, si tengo de calentame con fogueres metafísiques, dexáime que prenda'l instintu primitivu y escueya quedame cola versión esotérica d'Aaron Funk aka Venetian Snares, nesti bastiazu de maxa y breakcore que ye Szamár Madár. Parte d'un discu conceutual que sigue l'esnalar d'un palombu peles cais de Budapest (nun ye broma, esi ye'l conceutu l'álbum), el cantar ye quiciás una de les obres más comerciales y menos violentes de tola obra del músicu canadiense, pero exemplifica bien curioso lo que fai en Venetian Snares: cutir les composiciones clásiques d'antaño hasta frayales, ver de qué tán feches, esgaya-yos la so enerxía y reamestar los sos cachinos nun nuevu ser teunolóxicu. Enantes del Gran Españíu que parió esti universu n'espansión, esistió otru universu (Elgar). Pero esa ye otra historia...

Venetian Snares -  Szamár Madár
Del discu  'Rossz csillag alatt született' (2002)

---

(1) Nun hai caxa nin cuadráu, namás 9 puntos separtaos nel planu. Sal fuera de la caxa (la caxa sólo esiste en ti).

(2) O meyor, en ti sólo hai y pue haber cuadraos o puntinos en movimientu: l'únicu mou que tienes de conocer ye esi y l'únicu universu que pues ver ye'l que proyecta'l to mesmu güeyu. En ti sólo pue haber cielos, fechos azules polos dioses o por molécules d'O3.

(3) En teoría. Na práutica, inventa teoríes.

(4) O, pa más risión, inventará un segundu superdios invisible que creara al primer dios invisible.

10000: ASTURIANU OFICIAL

10.000

 www.doilacara.net

(Ver videu en YouTube)

---

Dímosla nel hospital, nel aeropuertu, na televisión, na radio, nel fútbol, na espicha, nel cumal, na cárcel, na fábrica, en cuartu, na playa, na antoxana, nel solhorru, na pumarada, en tayu, nel cai del puertu, ente dólmenes, énte l'espeyu, na bolera, na policía, na manifestación, nel acueductu, nel aula T.I.C., na R.A.E., faciendo'l carbayín, echando sidra, en grupu, en direuto, de postal, per videochat, enfilaos, a pechu, sǝʌǝɹ 1ɐ, pintando fueyes, pintando muries, lloramicando, besando, entrastiando, chumando, cola gaita, col fíu, cola fía, col nietu, col güelu, col perru, col gatu, col coneyu, col pitu, coles pites, col caballu, col camellu, en catalá, n'euskara, en galego, n'árabe, en bretón, n'italianu, en morse, en rumanu, en picard, en portugués, en sardu, en Paris, en Cuadonga, en Bilbo, en Lisboa, en Madrid, en London, en Rosario, en Beijing, en Chicago, en Turquía, en Moskva, nel Mont Saint Michel, nel Taj Mahal, en Dublin, en New York...

Y asina hasta 10.000. Nel nome de la xusticia, vamos dala onde, como y énte quien faiga falta.

Esti sábadu 28 de payares de 2009, vémonos en La Pola Siero.

Rexistros: llucha escontra la diglosia en tres xeneraciones familiares y lliteraries

I

En pasando un par d'hores, la sidre achampanao —perronero— y el vinu portugués que rulaba pela mesa yá calentara los picos abondo como pa qu'empezáramos a picamos. Ye lo que tienen les obligaes xuntances familiares de Navidá. Yo, que yá tenía que tar más que tralláu nestos bailles, nun tuvi que dexar que pasara —non delantre Güelita—, pero cayí otra vez. Tocando les tecles xustes, el mio tíu fue quien a envizcame na llamuerga del bable. Engarrémonos.

Él, falando nun perfectu asturianu y en metá l'aldea, tando a un quilómetru escasu de la so casería, del horru y el güertu qu'heredó del so bisgüelu, razonóme lo malo y lo fato que yera puxar pola nuestra xíriga de probes aldeanos, encamentóme que meyor aprendiere idiomes internacionales que sirvieren pa ganar perres, acusóme de defender la oficialidá por interés económicu personal y, en xeneral, soltóme dafechu la retafila d'ataques anti-llingües rexonales cola que tolos díes lu mayen dende la canal de televisión que tanto-y presta ver (Intereconomía). Los pensamientos ayenos qu'agora-y valen p'afitar l'auto-vergüenza que-y aprendieron de guaḥe, hai cincuenta años, nes llendes físiques del mesmu quilómetru cuadráu nel que charrábemos. De sobra sabía él, cuando lo dicía, qu'una d'eses interllingües de prestixu económicu fálola bien curioso y que nunca nun tuvi negociu o gané un duru con nada averao a la llingua asturiana (1).

Enveredando pel camín románticu que tán inútil ye nestes engarradielles, yo contestába-y que cada llingua guarda un mou d'entender l'universu, que la nuestra ye la única que val pa esplicar el nuestru ámbitu y que por eso tenemos que la valorar. Falé-y de los nomes qu'él y la so madre daben a les coses del nuestru mundu (fechu, hacía cinco minutos, de xigales, orpín y refalfiu). Falé-y del auto-odiu inxertu na so personalidá, de como-y lu aprendieron por fenómenos d'aculturación que, na nuestra historia familiar nun tienen nin gota de metafísico: conoz él bien d'anécdotes y asocedíos que, vivíos y contaos en primera persona, pasemos de padres a fíos como exemplu del como la nuestra naturaleza rural y asturfalante ye estigma vergonzosu na ciudá y la modernidá.

Pero nun fue la engarrada lo importante, lo que me quedó pa siempre, d'aquella nueche. Dende l'otru llau de la mesa, Güelita bullía malagusto na siella.

Dándo-y dacuando un sorbucu al so vasín de moscatel, sentía en silenciu les faltosaes que fíu y nietu dicíemos. Entós, espetando les sos neñines nes míes, colos sos güeyos color miel dalgo enchispaos pol alcohol pero con una mirada dura y intelixente, dixo —nun tonu baxu, tranquilu y repunante, con esa autoridá que namás tienen les güeles bonales—:

 —Paezme bien que fales asturiano, fiín, pero has facelo bien: nun digas ámbitu.

Con esa risina nos llabios que tien el que fizo una maldá adrede, pegó otru sorbín al moscatel. Güelita quixo mancáme y mancóme. Ye un mou vieyu d'aprender.

Yo callé. Per dientro, pruyíame falá-y del necesariu usu de cultismos y tecnicismos nes llingües normales, de rexistros baxos y altos, de cómo s'arrequexó históricamente la nuestra fala a lo rural hasta convencemos de que nun valía pa otra cosa, de cómo pertenezo a una xeneración d'asturfalantes qu'entró ensin torgues en tolos niveles educativos y económicos de la sociedá, d'altor lliterariu... Pero callé. Porque, nel fondu, supi qu'ella tenía razón.

Supi que dicir esa pallabra nesi momentu, na mio casa y delantre Güelita, fala en realidá de los mios años d'educación —d'indoctrinación— n'instituciones castellanofalantes, fala del pesu que tienen les mies llectures d'adultu y los medios de comunicación na verdadera cadarma del mio pensamientu; esa que, fecha con munches cibielles que nun ñacieron nesti quilómetru cuadráu, yá nun ye a esplicar esti universu d'un mou curiosu. Foriatu de mio mesmu.

---

II

La xeneración de mio güela fue la primera en conocer, yá de bien mayor, la ciudá. En realidá, nunca nun salió del güertu y del prau, pero conocióla. Viéronla cuando, de rapacinos, andaben de madreñes siete quilómetros cola burra pa vender na plaza lo que, pa ellos, yera lo más preciao del mundu —pataques, fabes y fréxoles; limones, ñisos y piescos—; cuando Padrín, que yera xófer de tranvíes, traía per casa dalgún xuguete o revistuca; cuando suañaben con dexar de llendar embaxo l'orbayu y ganar perres pa mercar un coche y un traxe de categoría. En cuantes llegaron ellí y llevaron los primeros focicazos, aprendieron la vergüenza de ser lo que yeren: asturianos.

La segunda xeneración, la de los sos fíos, tuvo la oportunidá de ser normal. Fue a estudiar y fizo la mili nel sur. Colocáronse bien, aprendiendo a callar siempre'l secretu y vergonzosu orixe: la quintana, el pueblu, la mina. Con too, esa naturaleza siempre esistió, siempre asomó la patuca y, pa dellos, cuando-yos traxo vergüences per fuera tamién-yos traxo un arguyu secretu, que guardaron no más fondo les coraes. Hoi, nengunu dellos vive na ciudá: cuando pudieron, volvieron al prau maternu. Prefieren andar 30 quilómetros en coche hasta'l trabayu tolos díes qu'añerar ente fumu y formigón.
La tercer xeneración, la mía, apurrió l'espeyu a esta historia. Fitada nel trabayu de l'anterior (que fuera la primera qu'entró na universidá y que vió esi espeyu), púnxolu na antoxana la casa pa que güelos y padres se miraren: dellos siguieron refugándose a sigo mesmos, dellos volvieron a reconocese.

Yo sé que Güelita volvió a reconocese. Anque les mancadures dexaron señal, a ella (que, como toos nosotros, ye tovía la rapacina que fue, aquella qu'andaba a mores cuando sintió per primer vez el ruíu del motor d'un avión bombarderu) présta-y que yo puxe polo asturiano, que fale con arguyu la so fala y que nunca más nun quiera tener vergüenza. Véolo en too. Cuando me cuenta histories de los sos mayores, cuando m'enseña pallabres pa que nun se pierdan. Vilo cuando, enantes d'una de les últimes procesiones pela Cai Uría, cosió la bandera d'Asturies na vara d'ablanu que cortara'l mio padre.

La primera y la segunda xeneración tán vives. El so "viaxe diglósicu" nun terminó, camuda al mesmu tiempu que'l míu propiu. Yo quiero entornalu dafechu. Ellos y elles —dellos y delles: los que yá nun s'odien— tamién. El camín ye'l mesmu dende cuantayá y nun lu entamemos nosotros. Por eso ye importante nun olvidar esi principiu: si lu escaecemos, si lu tracamundiamos, perderémonos nosotros mesmos.

---

III

Paezme que yera Milio Rodríguez Cueto'l que dicía, non ensin humor, que l'asturianu yera oxetivamente la llingua más guapa del mundu porque yera la única que tien una pallabra pa toes y caúna les coses que n'Asturies hai. Y ye verdá. Nun ye grandonismu, ye que de verdá los asturianos y asturianes falaron y falen de too lo posible al traviés de la so ferramienta llingüística. De la ñube, la guerra, la pación y l'amor: de tolo qu'hai y pue haber.
Hai una pallabra asturiana pa dicir ámbitu na nuestra casa, delantre la nuestra güela.

Al tiempu, la fala ta viva y l'universu cambia. Apaecen güeyaes nueves que necesiten nomes nuevos. Hoi, nun ye posible falar de Teoría de la Ciencia ensin dicir paradigma, nun se pue falar de pensamientu ensin sinapsis, de socioloxía ensin contestu nin de sociollingüística o lliteratura ensin mentar rexistros.

Pero pal mieu, la dulda, la gayola y el querer, en tolos moos y graos que puen sentise, hai pallabres tan vieyes como los montes. Ye normal que'l falante patrimonial, cola historia diglósica que vivió, nun se reconoza al sentir dellos usos de la so fala lloñe del so mundu —n'ámbitos técnicos, estraos de neoloxismos, préstamos d'otres llingües y cultismos—. Que tenga el mesmu sentimientu cola lliteratura que ñaz d'esa mesma fala o col so usu nos medios de comunicación, non. Nesos llugares, el rexistru perfechu, el puyu nel qu'ha fitase siempre la llingua ha ser la fala patrimonial de la que ñaz.

De la rellación ente llingua estándar, rexistru estándar y lliteratura d'anguaño, sal la llingua del futuru, l'asturianu qu'han heredar les prósimes xeneraciones. Sabíenlo bien los pioneros escritores del Resurdimientu, criticaos a lo último —a veces, refugaos con despreciu— polos sos hiperasturianismos, arcaismos, mestura dialectal, temática autorreferencial y búsqueda d'un estándar con identidá dixebrada. Dende'l puntu de vista históricu, la so escritura fue lóxica y necesaria. Había que garrar identidá cultural, voz propia y arguyu, al empar que se defendía lo vieyo, lo de fondu raigañu. Ficiéronlo pero, con too, el rexistru lliterariu acabó demasiaes veces —hai que lo reconocer— en un discursu tapecíu y lloñe del falante.

La segunda xeneración quixo defendese como una lliteratura d'altor internacional capaz de falar de cualquier cosa con esa ferramienta llingüística. Trabayaron el rexistru con procuru y, en dos décades, dieron con un estándar lliterariu creyible —que s'asemeya y debe muncho más de lo que piensa al rexistru anterior—, mui aceptáu en xeneral polos falantes y esitosu enforma no lliterario: entra en cualquier campu semánticu y usa cualquier preséu técnicu dende un mou d'entender l'universu —esto ye, un códigu llingüísticu— asturianu dafechu. Anque más que de cambéu de xeneración, igual habría que falar de cambéu de paradigma —munches persones escribieron dende los dos llugares—, esti grupu d'escritores sí s'enfotó en llegar a esi rexistru arrémente, n'usar la llingua nos sos sentíos patrimoniales anque tuvieren rozando terrén virxe. Por ello, somos quien a allugar nel mapa de la realidá más palpuñable'l so inventáu Grandiella, a falar en chigre col Orlando que llevaba una camiseta del Kill 'Em All mientres sacaben al so hermanu del pozu, a ver el color del sable na Kano africana o a sentir a Encarnación de la Fonte repetir aḷḷicuḷḷó na corrada.

Nes mies manes tengo una de les meyores noveles de la tercer xeneración —la más nueva, la que conoció a Nick Cave y a David Lynch pero yá nun fundió les manes na tierra moyao (2)—. Tampoco nun fai falta que yo-y dea esi títulu (dó-ylu): carrétalu tatuáu en llombu dende enantes de ñacer y yá falen d'él como exemplu de la lliteratura asturiana del futuru. Razones lliteraries hailes abondo, como l'ayalga técnica que descubre nel usu de la voz narradora, l'enguedeyau desenguedeyamientu del argumentu al traviés del esamen emocional y el talentu brillante col qu'ata'l destín d'estes xeneraciones que, xuníes, afuxen de sigo mesmes. Gran obra. Con too y con ello, déxame un tastu raru...

Doime cuenta de qué pasa en lleendo na portada una pallabra que me lleva a aquella nueche d'iviernu. Estes páxines danme una sensación asemeyada a otra que yá sintiera antes, pero al revés: un Síndrome del Doctor Mateo voltiáu. Nesa serie de televisión, dícenmos que los personaxes son asturianos, asegúrenmos que tan cabo'l Seya, vémoslos echar culinos en chigre, calzar madreñes y curiar xates, pero... cuando falen, l'universu mesmu rincha. Too nesa serie ye falso y mentira: antroxu fuera, "auténtica impostura".
Nun ye esaxerao dicir que cada llingua llenda un universu dixebráu, ye lliteral. Cuantayá que los psicólogos saben que les estructures llingüístiques formen les del pensamientu mesmu, eses coles que'l ser humanu fai'l so mundu y, pela contra, qu'eses estructures cognitives tresmítense de mou llingüísticu. Entós, la verdadera diferencia ente llingües nun ta —como piensen dellos filólogos— na fonética/fonoloxía, na morfoloxía o la sintaxis: ta nel universu que guarden. Pa un falante nativu d'inglés nun hai dixebra ente ser y tar, dalgo que los asturfalantes nun seremos nunca a pescanciar y que tien que camudar dafechu'l sentimientu mesmu d'esistencia; d'igual mou, por munchu enfotu que pongamos, nun vamos ser a esplicá-y a un falante nativu de castellanu les llendes del color roxu —esi que va dende'l "pardo" de los felechos n'iviernu, el "ocre" o "naranja" del pelo d'un raposu, al "dorado" o "rubio" de les barbes d'una panoya—. El llau semánticu ta siempre pegáu al ser (o al tar).

Abro una páxina al debalu. 16 y 17. Una neña esguila'l tueru vieyu d'un carbayu y mete'l pie nuna fonte: "cumpli'l ritual qu'íntimamente autoimpuxera". "Ye consciente, a cuenta de la inestabilidá territorial que caracteriza a la so familia, de la fugacidá de les coses". Les frases dícenme que ye lliteratura n'asturianu, asegúrenmelo, pero'l rexistru llévame a un universu semánticu mui lloñe d'esi carbayu, d'esa fonte y de los sentimientos d'esa rapacina. Al llau, munchos de los tan criticaos testos de los 70 y los primeros 80 suenen verdaderos, xenuinos, como sólo pue sonar l'usu llingüísticu d'una persona qu'aprendió'l mundu n'asturianu. Falo, sobre too, del rexistru qu'atopamos en xente como Carlos Rubiera, Roberto González-Quevedo o hasta d'Andrés Solar. Al llau, el de la segunda xeneración rescampla por llimpiu y trabayáu, capaz de ser cultu y d'altor artísticu (3) al traviés del pensamientu patrimonial. Si la llingua y la lliteratura —esto ye, el rexistru estándar y lliterariu— del futuru, de la tercer xeneración, nun ye a quien a upase a esi altu ensin perder la comunicación cola primera, a sentase na mesma mesa y reconocese ensin abusar de rexistros cultos que sustituyen a los patrimoniales, yá nun ye la so heredera. Nun paga la pena.

El tema d'esta novela ye'l tema central de tola lliteratura asturiana, el mesmu ciernu de la nuestra personalidá anguaño: el procesu de refugu a lo que fuimos, d'escaezu de lo que somos y la torna al raigañu como únicu camín pa etendenos. El mundu rural que desapaez y dexa a la persona moderna esnortiada. Ayeri, una esperta xulgaba la dixebra qu'amuesa ente'l discursu pretendíu (la confesión de los sentimientos más fondos y xenuinos d'esa persona) y el discursu real (estráu de cultismos, neoloxismos y referencies metalliteraries) como una metáfora del estremamientu ente'l personaxe y el so raigañu. Ye posible, pero tengo mieu de que, en realidá, seya una metáfora de la distancia ente la escritora que siente y la escritora qu'escribe; ente persona y llingua.
Sé que les más (persones) de la xeneración lliteraria más moza, comparten la esmolición pol rexistru (4), sé que viven y trabayen conociendo nelles esta llucha llingüística ente neoenculturación y tradición. Que quieren caltener l'universu que guarda la llingua qu'heredaron, facer que les xeneraciones del futuru sientan el burbús de los montes nel sangre de la so llingua, como nosotros lu sentimos. Pero parte d'esta xeneración cien por cien billingüe yá nun siente llucha dala: remana dos llingües pero sólo ve un mundu.

La mio xeneración diz ámbitu delantre la güela y cuésta-y atopar una espresión curiosa pa dicir, qué se yo, auténtica impostura o incoherencia que despersonalizaría (páx. 22), cuando fala de sigo mesma. Ventitantos años d'escolarización y televisión castellanofalante, de Cortázar y Panero, de traducciones foriates de Yourcenar, Beckett y Cunqueiro. Demasiaos praos daos a monte y demasiaos cultismos en celebru. Mírome al espeyu de los güeyos color miel de mio güela y confiésome pecador.

---

(1) Y si lo ficiere, ¿qué?. Repúname ver que la defensa del escaecimientu de la propia llingua por falar una grandona que dea perres —como l'inglés— siempre va xunto al tarrecimientu a ganar dineru usando la propia llingua materna: l'odiu nun sabe de razonamientu lóxicu.

(2) Polos versos xeniales de Xabel Vegas.

(3) Dicía Pablo Antón Marín Estrada —seguro, unu de los poetes más brillantes que diera l'asturianu— que-y repunaben "los escritores pedantes, los transcendentes y aquellos que-yos presta más marear al que llee que fala-y claro y conta-y les coses que de verdá importen na vida de cualquier ser humanu". Toi d'alcuerdu.

(4) Nun falamos d'estilu (l'arte col que se remana la llingua), sinón de rexistru (el nivel llingüísticu al que s'usa la llingua).

---

puntu tape puntu // .tape.

El sentíu musical del avilesín Daniel Romero tien abondo de pintor o d'escultor. Nes sos composiciones y producciones cuasi nun hai melodíes, nin temes o motivos. El pulsu y el ritmu son borrinosos, l'harmonía ye un paisaxe llonxanu y indefiníu. Con too y con ello, ye una música sensible, que trabaya la vista y el tientu con una curiosidá artesana. Siempre n'astrauto, .tape. enguedeya testures, tastia colores, aportando a lo simple al traviés de lo complexo: maximize to minimize. Porque, sí, como tou paisaxe -por quietu que tea, por monótonu que seya- el soníu de puntu tape puntu ye, al microscopiu, complexu y retorcigañáu, estráu de cosiquines.

Pa pintar, Daniel Romero samplea na so casa-estudiu instrumentos folk tradicionales y ruidos del ambiente, buscando timbres orgánicos y vivos a los que-yos amestar los dixitales: l'arcu esfriega les cuerdes, los tucos piquen na madera y la edición sintética avérase más al mosaicu o al collage qu'a la composición. Por too ello, la electrónica que fai en .tape. sentímosla como dalgo humano, non-electrónico. Dalgo qu'alienda.

L'astraición y la falta de narración na so música dexa espaciu al nuestru maxín, fai qu'usemos sensaciones mui primitives pa esfrutar d'unos cantares que, d'esti mou, garren la forma de les alcordances del propiu oyente. Ye una música rara, pa sentir ensin escuchar. L'autor ye mui consciente d'esti envís imaxinativu y nun ye casualidá qu'al primer llargu de .tape. lu llamara "Paintings" o qu'al segundu "Tomavistas"  (un medio-recopilatoriu de rareces), nin que la so llabor como videoDJ domine les sos últimes apaiciones en públicu. Pel camín espublizóse l'escelente "Repainted", nel qu'artistes tán importantes na escena IDM mundial como ISAN, Sora o The Village Orchestra reamestaben "Paintings".

.tape. ye un proyeutu asturianu del que, magar lu conozan per allalantrones na escena (non-tan-underground) de la indietrónica ambiental y glitch, y magar entamara con aquel prestosísimu "Flying over Bañugues", nun vais sentir falar davezu nos medios asturianos. Pa variar. Anque la so forma en direuto pierde muncho d'esa astración mínima de los discos pa camudar en un grupu de post-folk, nun perdáis la ocasión de velos. De momentu, podéis sentir na rede "Paintings", "Tomavistas" y "Repainted" calcando equí, equí y equí.

Axuntábense

I

Coru Santiaguín- Axuntábense
Teatru Campoamor (2007)

Los partíos políticos nacionaliegos asoleyen la so dixebra y aisllamientu énte la sociedá asturiana, un añu más, per les celebraciones del Día de la Nación Asturiana. Faenlo tres les europees de xunu y a dos años de les prósimes autonómiques. L'asturianismu políticu lleva 30 años d'autonomía pañando votos y güei la collecha rescampla: europees 2009, autonómiques 2007.

Divide et impera. Un principiu políticu tan vieyu que, cuando Estrabón describió como los romanos lu obedecieron arrémente pa frayar la Lliga Aquea de ciudades griegues, yera yá tan natural a la conquista como la fueya a la rama: dixebra a los que tán xuníos; combaya con unos, maltrata a otros; espera a que se coman ente ellos y desapaezan.

La historia de microdixebres dientro del nacionalismu asturianu ye pergranible -yá dende la dómina de Conceyu Bable-; les llamaes a l'axuntanza non. Les poques series qu'hebo dieron resultaos electorales -como aquella primer UNA- y depués finaron como finaron: na dixebra. Ye esti un panorama tan repetíu que, en determinaes reflexones polítiques -y pa gayola del que gobierna-, dase como normal. Como vezu.

Por embargu, el momentu históricu del pensamientu nacionalista asturianu nun ye normal. Ye críticu (final, diríemos).

Pel llau de les organizaciones, vemos que nengunu de los oxetivos cimeros d'esi pensamientu ye posible nuna dómina na que la hexemonía política de PSOE-FSA y PP ye absoluta y la representación electoral del nacionalismu ye más que marxinal. La crisis d'Andecha Astur en 2007 abrió una ferida gafa, pela que tovía mana sangre a trollu; el Partíu Asturianista paez tar más amenorgáu que nunca; Izquierda Xunida-Bloque por Asturies vive nuna ambigüedá insostenible na que'l llau débil ye siempre'l nacionaliegu.

Pela banda social, los derechos de los falantes d'asturianu siguen tarazaos pese a tola llucha, non sólo política, sinón cultural y civil de los últimos trenta años. La mortandá de falantes patrimoniales entaína a esgaya, la discriminación y la diglosia envízquense y tola fuercia de la resistencia civil nun ye a algamar, non yá dalgo tan básico per se como la oficialidá, sinón que los partíos políticos tean lo mínimo presionaos como pa -por exemplu- facer por sacar a la llingua asturiana del furacu miserable onde la tienen arrequexada nesa radiotelevisión autonómica que faen coles nuestres perres. Nel país européu de la mocedá emigrante y la población menguante, el tarrecimientu y el tapecimientu oficial hacia la cultura llariega -les artes, l'arquitectura, el derechu, etc.- ye máximu y l'espoliu de la bayura natural del país en nome del industrialismu más xabaz, ye la norma.

Les alternatives futures de medra y aición real son marxinales dafechu per un camín que, d'esti mou, paez llevar de cabeza a una carángana abismal nes eleiciones de 2011. Y too ello cola solombrona d'UPyD esnalando penriba la Xunta Xeneral.

Con too y con ello, la fana nun ye fonda abondo como p'amedranar a dellos caminantes cegaratos. Otros cansaron yá y colaron pa casa, non tanto por tar fartucos y mayaos de facer el Sísifu peles mesmes cuestes, coles mesmes engarradielles, sinón por nun tener esperanza de cambéu.
El momentu ye críticu, y prueba d'ello ye ver como, nel últimu añu, entamen a sentise con más puxu les voces de xente que, igual de fartuco, sí ta enfotada en camudar de camín y quier un xiru radical na estratexa. En conversaciones de café, reuniones polítiques, conciertos, Internet -que tantes veces ye espeyu del pulsu de la sociedá-, hasta nel Teatru Campoamor, nun hai requexu onde nun llegara un ruxerrux con forma de mandáu moral: xuntanza.

II

El razonamientu ye poderosu y lóxicu, y por ello cuido que ye compartíu por una mayoría del posible electoráu nacionaliegu, cansáu de tirar el votu en propuestes polítiques de poca continuidá temporal o con pocu ésitu electoral: na situación crítica d'anguaño, ye más y más importante lo que mos xune que lo que mos dixebra; el pensamientu nacionaliegu tien de tar penriba d'engarradielles personalistes; la xunión del nacionalismu asturianu ye posible filosóficamente, tuvo ésitu nel pasáu, y tovía sí tien posibilidaes reales d'algamar voz na Xunta y nos conceyos -y, poro, de llabrar espaciu pa medrar y actuar na realidá social-.

Nesti sen, una de les propuestes más series y con más puxu ente la xente internetiego ye la de la web "Pola Xuntanza", que, afitada nes razones qu'enriestremos arriba, surde como rempuesta a la dixebra primordial del nacionalismu d'izquierda. Entamando pela reunión d'Andecha Astur y Unidá Nacionalista Asturiana, la web puxa por la creación d'un espaciu curiosu que vuelva a dar valor al votu nacionaliegu d'izquierdes, qu'atrope a toles formaciones que, anguaño separtaes, nel fondu trabayen por un programa calcáu. D'esti mou, esta llamada a l'axuntanza del nacionalismu entama per una esbilla ideolóxica: axuntase colos nacionalistes asturianos d'izquierdes, pero non colos nacionalistes asturianos de centru, nin colos de dereches.
Anque esta propuesta tien valor y tien xacíu dende un puntu de vista históricu y ideolóxicu, nun pue entendese como llamada a la xunión del nacionalismu nin como rempuesta a los problemes que trai la so dixebra. Pa entrar a esti conceyu, pónense condiciones ideolóxiques por enriba de los posibles oxetivos tresideolóxicos comunes de tol nacionalismu asturianu. Ye más, hasta dientro d'eses llendes ideolóxiques vemos que se fala de nueves dixebres: nacionaliegos d'izquierdes arreyaos al Bloque por Asturies o Izquierda Xunida tendríen torgao aportar a esta xuntanza del nacionalismu d'izquierdes. Considérase qu'eses persones tán manchaes por combayamientu y que, poro, nun tien traza axuntase con elles. A la fin, nun ta tan estremada esta actitú de la d'un cabezaleru d'AA o UNA qu'enxamás va querer axuntase al del otru partíu por mor de razones bien asemeyaes.

Monty Python - ¡Disidente!
La Vida de Bryan (1979)

Les veces que, nestes selmanes, -yos falé a collacios d'UNA o d'AA d'esti movimientu na rede pola so arrexuntanza, les rempuestes fueron siempre chancies. Paez-yos dalgo inocente y freaky, fuera de la realidá. Tienen perclaro qu'ellos -eses persones en particular- nunca nun se van axuntar cola otra banda. Les mancadures son fondes y toos ellos creen que, si tien qu'haber axuntanza, que seya nel so partíu. Tán enfotaos en que'l so partíu seya esi partíu de futuru, el qu'atrope a la mayoría de militantes y electoráu. UNIDÁ/UNA defiende esi calter de coalición nos sos estatutos y considera que yá ye esi proyeutu de xuntanza por el que munchos nagüen. Andecha Astur dacuando asoleya campañes como SOS Asturies, nes que defienden querer atropar al conxuntu de coleutivos nacionalistes y d'izquierda. La realidá d'estes voluntaes d'axuntanza vese na cai tolos díes.

"Llamo col mio cuernu, pero nun vengas".

Nun son los únicos que lu faen sonar. A Francisco Javier García Valledor, diputáu por IX-BpA-LV, hai tiempu que lu vemos revolvese malagusto nel so partíu. Estratexa o non, ye cuasi la única voz asturianista nél y fala al altu la lleva de la necesidá de disolución del so partíu n'Asturies, pa crear otru nuevu: un espaciu de xuntanza de propuestes nacionaliegues asturianes, ecoloxistes y d'izquierdes. Va acullá, propón abiertamente la xunión con UNA.

El PAS, pela so banda, adica roceanu pa la berrea. El partíu que sacó 20.669 votos nes eleiciones a la Xunta Xeneral de 1995 y qu'en 2009 yá nin se presentó a les europees, paez tar espetáu nel mensaxe del la culpa ye de los asturianos, que son antiasturianos y voten a la FSA en cuenta de a nós y, lleendo los comentarios de Xuan Xosé Sánchez Vicente nel so blogue, caltién una actitú asemeyada a la de los demás partíos nacionaliegos: critica les llamaes a la xuntura por tapecer intereses partidistes y fina convidando a tol mundu a axuntase -al so partíu-: "el que quiera venir, que venga".

Güei, 7 de setiembre de 2009, los averamientos d'estos meses guañen en un fechu significativu: Andecha Astur y Partíu Asturianista roblen un acuerdu de collaboración básicu, dende l'autonomía ideolóxica y hacia'l sitiu común nacionaliegu.

III

¿Necesita Asturies de l'axuntanza del nacionalismu asturianu? Sí, ensin duda nenguna. Un nacionalismu con capacidá de puxar xuníu diba ser dalgo perbono p'Asturies en tolos aspeutos económicos, culturales y sociales.
¿Ye anguaño la situación del país tan grave como pa xustificar una gran axuntanza de tolos asturianos nacionaliegos? Sí, yelo.
¿Ye posible esa axuntanza anguaño? Güei non, y mañana pue ser tarde.

Les razones son dos: ideolóxiques y personales. La historia de rellaciones ente los responsables políticos de les principales organizaciones nun tien igua ensin un fondu cambéu xeneracional. Pel otru llau, l'enfotu de tantos años nel porcentaxe ideolóxicu que dixebra les sos idees polítiques tapez dafechu el gran porcentaxe nacionaliegu que comparten y que, sicasí, ye'l prioritariu como alternativa a les polítiques antinacionales de los partíos qu'anguaño gobiernen.

Esi terrén común esiste y foi una vez -cuando la situación foi lo abondo grave- el cimeru. Pa entendelu namás hai qu'entrugase qué ye ser nacionalista.

El nacionalismu, tal y como apaez nel sieglu XIX, ye un pensamientu románticu que s'enfota na curia de la nación, entendía como coleutivu social carauterizáu por una historia, cultura, llingua, etnia o territoriu común. La esistencia de toos estos factores nun ye necesaria pa la esistencia del sentimientu nacional, qu'apaez yá nel mesmu momentu que ye posible percibise como coleutividá al traviés de cualquiera d'ellos.

Ye, d'esti mou, un conceutu tresideolóxicu dafechu: pue esistir un nacionalismu d'izquierdes -que curie la nación dende un modelu socioeconómicu igualitariu y solidariu-  y un nacionalismu de dereches -que curie la nación dende un modelu socioeconómicu conservador y de competencia-; pue esistir un nacionalismu internacionalista -que curie la nación al tiempu que trabaya xunto a otres naciones- y un nacionalismu chauvinista -que curie la nación escontra otres naciones-. Unu pue razonar que na historia y la cultura coleutiva d'un pueblu van tamién rasgos ideolóxicos. De fechu, toles rames ideolóxiques que s'averen al nacionalismu busquen, atopen y sorrayen eses carauterístiques. Pero la historia nun esiste, fáenla los que la estudien. Si fuere un fenómenu físicu -una cuarta dimensión oxetiva y imposible, si se quier- la historia d'un pueblu (como la so llingua) sería igual de tresideolóxica: hebo reis y hebo revolucionarios, hebo andeches y hebo minifundismu conservador, hebo creyentes y hebo ateos.

Dende'l güeyu de la persona política moderna, avezada a pensar ideolóxicamente, ye difícil aceutar el calter sentimental del nacionalismu, el so raigañu tribal, como parte d'un pensamientu racional. Sabemos que tolos seres humanos tenemos el mesmu valor y los mesmos derechos. Sabemos que les muries que punximos ente nós nun son más que bilordios culturales, que nun hai dixebra y que toos somos hermanos y hermanes. Sabemos cualu ye'l nuestru sitiu na evolución de les especies y qu'esti nun ye más qu'otru pasu, otru momentín nel tiempu, llárimes nel agua.
Y, sicasí, pola fuercia mesma de la evolución, móvemonos por sentimientos y vivimos por emociones. Amamos tolo que conocemos: amamos la familia, amamos la casa y lo que vemos nella. Nós nun tamos fechos pa quedar, sabémoslo, pero quixéramos quedar. A la fin, namás somos lo que sabemos, lo que faemos y lo que falamos: somos la nuestra llingua, la nuestra historia y la nuestra cultura. El nacionalismu ye dar valor a esi conocimientu -personal y coleutivu a un tiempu-, facelu alitar y querer que perviva.

Nel mio casu, querer que viva pa compartilu y celebralu na bayura de tolos otros conocimientos de toles otres naciones. Pero, ay, eso yá ye ideolóxico.

El nacionalista asturianu tien qu'entrugase qué ye la nación asturiana. Nes respuestes, clares por xenerales, atópase'l país común y la llucha que comparten tolos partíos nacionaliegos.  Axuntase nun mesmu frente, pa sestaferiar en comuña polo más básico de la nación -ensin arrenunciar al trabayu ideolóxicu por separao- nun sólo ye posible, sinón que ye necesario pa la sobrevivencia de la nación mesma.

Durante un tiempu nos años 70, la mayoría entendiólo asina. Conceyu Bable ye tovía un exemplu del qu'aprender a cómo ilusionar, axuntar y actuar con ésitu na sociedá dende'l nacionalismu.

Les veces que, nestos años, -yos comenté a cabezaleros de CB y otres organizaciones de la dómina lo bono que sería anguaño un resurdimientu d'aquel resurdimientu -de dalgo como CB-, les rempuestes fueron siempre rises. Paeció-yos dalgo inocente y freaky, fuera de la realidá.

Y, cada vez más, toi convencíu de que ye l'únicu futuru pal nacionalismu. L'únicu mou d'atropar los votos del votante nacionaliegu -tea fartucu o empixáu- y camudar les coses, la forma de plantar semiente pa que darréu seya a espoxigar la xera ideolóxica qu'anguaño muerre erma na ería de la microdixebra. Viendo los votos, semar ehí ye lo inocente y lo fuera de la realidá. Nun soi l'únicu. Dalgunu d'esos cabezaleros sintió l'aplausu a esti discursu (centráu na llingua, pero ximielgu al de la nación) de José Ángel Hevia nel últimu Día de les Lletres Asturianes. Que suene'l cuernu:

José Ángel Hevia - Discursu de nomamientu como Académicu d'Honor de l'ALLA

Teatru Campoamor (Día de les Lletres Asturianes, 2009)

Apuntes pa un vocabulariu dialeutal diastráticu de fala moza: "Slang" astur - 1

Dende la llingüística, los rexistros dialeutales de toles llingües puen estremase por mor de criterios xeográficos, pero tamién según l'estratu o función social nel qu'apaecen. D'esti mou, esisten rexistros distintos pa distintos trabayos y llabores, rexistros orales y lliterarios... y rexistros estremaos según la edá de los falantes.

Hai una xíriga propia de la xente mozo que, nel casu del asturianu, sorprende pola so gran resistencia a la diglosia y el so espardimientu per tol continuum social. Los mozos y les moces asturianes -seyan falantes o non, seyan conscientes de selo o non- usen y perciben como "slang" o "fala moza", munches pallabres y espresiones que: son asturianes y caltienen el so significáu orixinal; son asturianes y surden con nueva semántica; son pallabres nueves dafechu que surden dende'l sistema llingüísticu asturianu; son pallabres d'otres llingües que s'amiesten al rexistru asturianu.

Equí van namás unes poques que tán mui vives y me presta sentir en llingües moces per clases y chigres:

• cambrar: v. 1. Poner o ponese más gafu. 2. Quemar o quedar desganáu. Ex: Cambré yá de tanto sentite. 3. Cafiar. (Probablemente una forma de camburar)

• cambrazu: sust. Aición y efeutu de cambrar. Ex: El probe garró un cambrazu de la virxe cuando-y lu tiremos.

• chapar: v. 1. Estudiar. Ex: Pa esti esamen hai que chapar la de dios. 2. Trancar, pesllar. Ex: Fui a por sidra pero taba chapao.

• chapazu, el: sust. Aición y efeutu de chapar. Ex: Tranquilu, que col chapazu que lleves apruebes de fixo.

• chapu, el: sust. 1. Euru. 2. Dineru. Nun tener un chapu: Nun tener perres.

• chumar: v. Beber bebíes alcohóliques.

• grapar: v. 1. Garrar [coles manes], suxetar. Ex: Grapélu pela chaqueta cuando marchaba. 2. Detener con sorpresa [a una persona o animal]. Ex: Grapólos la policía en Sama.

• puchar: v. 1. Reñer. 2. Protestar. 3. Puxar. Ex: Tu púcha-yos, que t'acaben aprobando.

• puchada, la: sust. Aición y efeutu de puchar. Ex: Vaya puchada que-y metió'l profe por contestá-y.

• puntu, el: sust. 1. Home. 2. Persona [despeutivo]. Ex: ¿Y qué pinta esi puntu n'esto?

• rucar: v. 1. Cortexar; entamar a falar con una persona pa cortexala; afalagar. Ex: "Mira, María ta rucando con esi roxu" (Tamién en reflexivo: "Ruquémela"). 2. Pensar muncho, esmolecese. Ex: "Nun te ruques, que nun va pasar ná". 3. Cafiar, insistir. Rucar la oreya: Falar pa convencer, afalar.

• truñir: v. 1. Cortexar [rápido pa caltener rellaciones sexuales]. Ex: "Truñió-y, pero ella nun quixo". 2. Tener rellaciones sexuales con dalguién.

Hai munchísimes más y, de xuru, meyores exemplos. Si vos dais cuenta de dalguna, ponéila nos comentarios y asina vamos atropando un bon paxu de fala moza ;)

La Piesca'l Gochu en Sevilla: "Fiesta Nacional", imperialismu etnocultural y tortura animal

Cartelu d'anunciu de La Piesca'l Gochu en Sevilla. ¿Ridículu, non? Pues non, mira embaxo...

Estos díes Xixón enteru ta estráu de cartelones como esi peles zones más turístiques. Hailos del tamañu d'una persona pel mediu la Cai Corrida, escolingaos de les faroles, pel paséu de San Llorienzu... ¿Como veríen el cartelu d'enriba llantáu na Torre l'Oru? Nun sé. Nun creo que lu viéremos ellí nin nesta nin nenguna realidá paralela, pero na Asturies d'anguaño, la del Síndrome d'Estocolmu, miles d'asturianos pasen al delláu d'esi alloriante cartelu tolos díes y nun s'estrañen al velu. A otros miles, danos perceguera.

La fiesta, xabaz y ayena, aportó a El Bibio na última década'l sieglu XIX. Les muries "neo-mudéjares" de la plaza destruyéronse na Guerra Civil, pero en 1997 finó una reforma millonaria  pa un edificiu nomáu yá "Monumentu Históricu Artísticu" (1). Lo que pasa dientro d'elles, dende entós, ye la celebración de unu de los exercicios de sadismu hacia un ser vivu más sangrinos qu'esisten, únicu nel mundu autonomáu "civilizáu".

Ye mui importante la reflexón sobre les razones culturales que s'amazcaren col traxe "de luces", porque son les úniques razones que faen que tala vergoña siga viva: facé-y lo mesmo a cualquier animal fuera del "albero" ye brutalidá animal y pue llevate a la cárcel. Pero si vas antroxáu d'espantayu goyescu y la xente pagó la reñonada pa fumar un puru y glayar "olé" mientres t'envizques espetándo-y un fierru nel llombu al güé, entós yes un artista.

La fiesta nacional d'otres naciones pasa per un Teatru d'Ópera, con música y sensibilidá perfecha, o pela axuntanza na danza alredor d'una foguera nuna nueche de folixa máxica. Si consideres qu'esi espectáculu circense baxu ye'l to Arte Nacional, el summúm de la gayola de la to cultura, entós males coraes tenéis tu y ella. Ha quedar claro: la tortura y l'asesinatu xabaz d'animales en nome de la risión y la prestura ye dalgo inaceptable en toa cultura afitada nel conocimientu, na razón y el respetu al mundu. Como asturianos, nun queremos esi sangre nes nuestres manos. Porque (y ye importante) eso nun ye de nueso.

Na carbayera'l mio pueblu, nun hai tantos años, peles fiestes del patrón soltaben un gochu entafarráu en grasa fresco y daben premiucos al rapaz que fuera quien a garralu. Pero nun yera fácil, el gochu espatuxaba y, cola grasa fresco, esñidiaba que se mataba. El probe animal pasaba munchu mieu y los probes rapacinos muncha vergüenza colos sapazos que se metíen ente'l barru o cola comedia qu'entamaba la xente siempre que se-yos escapaba'l gochu. Pero, si lu garraba -cosa mui raro- al mozu igual-y tocaba dalgo del Samartín. Lo simbólico del actu, nuna sociedá rural onde los gochos y los animales de la casería se sacrifiquen tolos díes por subsitencia, onde la caza y la piesca nun queden tan lloñe, atopámoslo n'entamos tribales bien asemeyaos antropolóxicamente al circu romanu del que vien la "fiesta": la prueba de madurez, la doma. Pero la diferencia entre la piesca o la doma l'asturcón -estresantes pal animal, culturalmente pervieyes- sigue siendo fonda. Nun hai gayola pol sangre en direuto, pola muerte como oxetivu.

Non, lo más seguro ye que nel futuru nunca nun haya una piesca'l gochu per Sevilla. Nin nel mio pueblu, tres una multona al conceyu de fiestes por maltratu animal. En munchos conceyos y parroquies d'Asturies, finóse con tradiciones así de nuestres, por respetu al animal. Al mesmu tiempu, nesa mesma Asturies, tán celebrándose (y empobinándose dende les alministraciones) tortures milenta vegaes más sangrines. Por razones culturales, en nome d'un folclore que nun ye nuestru.

Non, eso nun ye de nueso. Nun mos mos representa, nun mos gusta. Que nun lo faigan nel nuestru nome. Que nun antroxen el nuestru nome con peinetes y sangre, y mos lu metan pelos güeyos como un espeyu de dalgo que quieren que seyamos, pero que nun somos.

Conceyos valientes como'l de Castrillón declaráronse yá antitaurinos y espublizaron reglamentación escontra'l maltratu animal nel so territoriu. En Carreño estos díes el tema ta en toles boques coles protestes al encierru d'Ambás. El día 15 hemos dexá-ylo claro al de Xixón.

---

(1) Demientres, la Conseyería de Cultura abandona'l conxuntu arqueolóxicu d'El Homón de Faro, Monte Curriel.lu y La Carisa. 

La moza'l Conceyu de California (Democracia y minoría)

L'añu pasáu, l'Ayuntamientu de Santa Cruz (California, Estaos Xuníos) llamó a conceyu abiertu a los sos vecinos pa una sesión de "evaluación y ameyoramientu de l'alministración d'empreses y inmobiliaries cooperatives". Coses de democracies onde la intervención direuta del pueblu n'alministración pública ye obligao y onde la Casa'l Conceyu sigui siendo'l llugar onde'l pueblu s'aconceya. El casu ye que per ellí apaeció una moza con unes idees mui clares pa finar la crisis económica del peliculeru estáu americanu. Tanto, qu'un añu depués el Huffington Post acaba d'alzala al estrellatu internetiegu como l'americana más fata del añu. Y eso, con Sarah Palins y Miss South Carolinas. Tien méritu:

(ver en YouTube)

Mamina... N'Atenes, la xunta ciudadana formábenla los miles d'homes ciudadanos -non les muyeres o los esclavos- cola regla del Ho boulomenos: que fale quien quiera falar. Falaben, y depués votaben. Nes aldees asturianes, les poques decenes de vecinos aconceyaben pa tratar en comuña l'asuntu. Falaben y acordaben, direutamente.

Pela contra, Platón decatóse que la xente sabio, gobernada pola razón, tenía más posibilidaes de tomar les decisiones acertaes que la xente non-sabio, somorguiao nel mundu de lo sensible. El peligru d'esta verdá ye l'usu que-y dan los dictadores y los sistemes paternalistes: nun toes les persones valen lo mesmo; unes valen pa mandar, otres pa obedecer.

Equí, tenemos una mecigaya. Representación y mayoría. Ye claro qu'un mundu fechu con eses blimes obliga a toa minoría social débil a sufrir. Seya cual seya la minoría y tea onde la llende cola que dixebres a los más de los menos. Ye claro, pero por claro que seya, nun vien mal recordalo nesta dómina de irreflexón xeneral pa contra la organización política.

L'enguedeyu mental d'esa rapaza da la risa. Pero nun ye más que'l frutu d'una sociedá fecha pa que'l pueblu yá nun sepa lo suficiente como pa gobernase a sigo mesmu. Y ehí ta la moza, en metá del ermu de conformismulandia y tovía con ganes facer por ameyorar les coses.

Cuidáu nun mos faigan lo mesmo qu'a ella. Equí, les minoríes nun puen conformase -nun deben- con votar. Nun puen conformase con nun saber. Hai que ser sabio -nun queda otra- y puxar solos y en comuña. Lleendo y falando. Iguando'l cartelu de delantre casa, presentando la Memoria de Práctiques. Denunciando, espatuxando, lluchando.

Ensin parar.